Këtu do të lexoni disa nga punimet e mia te "Gazeta Shqiptare" dhe shkrime të tjera politike

Faqe

Monday, November 29, 2010

Interviste me Zenel Hoxhen

Rrëfen për herë të parë për “Gazeta Shqiptare” ditët e rëndësishme të dhjetorit

Zenel Hoxha: Ja e vërteta ime për dhjetori ‘90 dhe themelimin e PD-së së Tiranës

“I kërkova Berishës të ndërhyjë për lirimin e studentëve”


Gilmana Bushati
Për herë të parë, pas 20 vitesh, pranon të japë dëshminë e tij, një prej figurave të Lëvizjes Studentore dhe të themelimit të Partisë Demokratike, Zenel Hoxha. Ai tregon se si u përfshi në Lëvizjen Studentore, duke qenë se nuk ishte student. Ai ishte rezident në Qytetin Studenti, në godinën ku ishin dhe profesorë të tjerë të rinj dhe kujton me detaje datat e rëndësishme për lëvizjen, por edhe për Shqipërinë, siç janë datat 9, 10, 11, 13 dhjetor e më tej. Siç shprehet dhe zoti Hoxha, ajo lëvizje ishte tejet intensive dhe në çdo moment ndodhte diçka, që do të bëhej më pas pjesë e historisë. Ishte ai që i kërkoi ndihmë doktor Berishës që të lironte studentët e arrestuar, që edhe pse të plagosur ishin futur në qeli. Policia kishte qëlluar mbi ta pa asnjë kriter, ai tregon se si tre studentë të hedhur në makinat e policisë ishin pa ndjenja. Ishte po Zenel Hoxha që propozoi Sali Berishën si anëtar i komisionit nismëtar për themelimin e Partisë Demokratike. Para se të ndodhnin ngjarjet e dhjetorit, zoti Hoxha, si drejtues i lëvizjes Intelektualët e Rinj, i kishte kërkuar Berishës, që të ishte udhëheqësi i saj, por që më pas ngjarjet rrodhën shumë shpejt, duke sjellë zhvillime të reja. Hoxha tregon për debatet e zhvilluara në mbledhjen e parë të komisionit nismëtar, debatet mes Shinasi Ramës dhe Aleksandër Meksit, apo se si hyri Edi Rama në zyrën e Drejtorit te kino-klubit “Studenti”, ku po bëhej mbledhja dhe çfarë kërkoi ai. Hoxha tregon se si u caktua për të ngritur nga hiçi PD-në e Tiranës.
Zoti Hoxha, ju keni qenë pjesë e Lëvizjes Studentore, por edhe anëtar i komisionit nismëtar për themelimin e Partisë Demokratike. Keni pasur gjithë këtë aktivitet, por asnjëherë nuk keni dëshmuar për këtë në media. Pse?
Pas kaq shumë vitesh është hera e parë që një media më ka kërkuar intervistë për kontributin që kam dhënë gjatë zhvillimeve politike të 1990-ës. Kam menduar në fakt se historia nuk shkruhet në momentin kur ndodh dhe duke u nisur edhe nga eksperienca britanike, ngjarjet e mëdha lihen të qeta për 20-50 vite me radhë pastaj shkruhet për to. Por, me aq sa kam vëzhguar unë, ngjarjet e mëdha historike në Shqipëri harrohen shumë shpejt.
Ku e mbështesni këtë fakt?
Gjatë këtyre viteve të heshtjes sime, unë kam lexuar për historinë e vitit 1990 dhe kam konstatuar se, sidomos në kushtet tona, flamuri i këtyre ngjarjeve është marrë nga ata njerëz që nuk kanë bërë asgjë dhe janë pikërisht këta njerëz që përpiqen të bëjnë edhe historinë e një ngjarjeje ku nuk kanë qenë pjesëmarrës. Duke mbetur sërish te ngjarjet e vitit 1990, duke i krahasuar me botëkuptimin e botës së qytetëruar, e cila me fanatizëm gjithçka të mirë i përjetëson çdo arritje kombëtare, kjo nuk ka ndodhur te ne. Dhe ndodh kështu të paktën 500 vjet e këndej, përfshi këtu edhe Lëvizjen e Dhjetorit, ngjarjet janë interpretuar nga ata që e kanë shkruar historinë, ndërsa ata që kanë qenë personazh janë privuar nga kjo e drejtë.
Në këtë rast flisni edhe për veten?
Sa për vete them, se kur u përfshiva në Lëvizjen e Dhjetorit, nuk e kisha mendjen ta shkruaja vetë historinë e saj, pasi isha i dhënë i tëri pas një kauze të madhe që kishte në thelb kjo lëvizje. Pra, nuk isha angazhuar as për të bërë heroin, as për të bërë historianin, isha angazhuar sepse ashtu duhej dhe isha i gatshëm edhe të sakrifikohesha, ashtu si shumë të tjerë, për vendin. Por kur gjykon sot, pasi kanë kaluar 20 vite, them se çfarë do të bëhet me historinë reale të kësaj lëvizjeje, që në atë kohë ishte aq intensive dhe me aq ngjarje e personazhe? Po për mua tani për tani më e rëndësishme është se falë Zotit unë ende jetoj, jam dëshmitar i atyre ngjarjeve dhe përjetoj çdo ditë ngjarje të reja. Tre vjet më parë, lexoj në një gazetë një artikull rreth historisë së atyre ditëve. Ishte shkruar nga një njeri, i cili pas Lëvizjes së Dhjetorit, ishte ftuar t’i bashkohej strukturave tona dhe e kisha në krah në çdo mbledhje të komisionit nismëtar të Partisë Demokratike. Po ai na kishte harruar, pikërisht neve që ishim vërtetë aty, aty ku na kërkonte historia. E marr në telefon dhe i them pikërisht këtë gjë, që “na ke harruar”. Më përgjigjet në telefon se “nuk ju mbaj mend” dhe pas 24 orësh më merr sërish në telefon dhe më kërkon të falur. Historia është histori dhe i kthehemi sintezës, që thotë se e vërteta vonon, por nuk harron.
Si u përfshitë ju në Lëvizjen Studentore?
Përfshirja në këtë lëvizje nuk ishte e rastësishme. De facto mendoj se pjesë e saj kam qenë ndoshta që kur kam lindur, ku kam parasysh historinë e familjes sime, e cila ka qenë gjithnjë kundërshtare e komunizmit. Im atë gjithnjë më thoshte, se nëse “do të më zienin në një kazan me komunistët për 24 orë, as lëngu nuk do të më përzihej”. Në një bisedë tonën në vitin 1982, këshilla e tij për mua ishte që “kurrë mos mendo të jesh pjesë e tyre, unë do t’ia arrij që përsëri të kem tokën dhe dinjitetin tim, ata do të marrin dënimin e merituar”, (por që në fakt nuk e morën këtë dënim për tragjedinë që i shkaktuan popullit shqiptar).
Që në vjeshtën e vitit 1990, unë së bashku me miqtë e mi, Engjëll Gishti (historian) dhe Artan Hoxha inxhinier, kishim ndërmarrë iniciativën për të krijuar atë që u quajt Lëvizja e Intelektualëve të Rinj. Hapi tjetër që ndërmorëm ishte dhe bashkëbisedimi që bëmë në shtëpinë e Sali Berishës në nëntor të po atij viti. Lëvizja e Intelektualëve të Rinj po kërkonte liderin e vet dhe propozimi im ishte, që personi më i përshtatshëm për të qenë në krye ishte pikërisht Berisha, duke u nisur dhe nga aktiviteti i tij që u bë i njohur në vitin 1990. Grupi im ra dakord dhe ne ia propozuam atij. Një tjetër ngjarje e atij viti ishte dhe vizita që bëra në maj të 1990-ës familjes së Bajram dhe Xhaferr Ndreut, të persekutuar dhe të internuar në Shtyllas të Fierit. Kur më panë më thanë ‘ti ke ardhur këtu, por kjo është e rrezikshme dhe e dëmshme për ty’. Unë doja thjeshtë t’i përshëndesja. Në mëngjes kur po largohesha prej tyre u thashë i bindur ‘bëhuni gati, se gjërat nuk do të jenë më ashtu siç kanë qenë deri më tani’.
Ku punonit ju atëherë dhe çfarë lidhjeje kishit me Qytetin Studenti?
Punoja në institutin e projektimit të veprave hidroteknike si inxhinier, isha përgjegjës grupi. Ndërkohë që punoja në institut unë edhe jetoja në Qytetin Studenti, godina 18, dhoma 118. Natën e 8 dhjetorit nuk kam qenë atje. Por më 7 dhjetor në darkë kam qenë diku tjetër.
Ku ishit zoti Hoxha?
Isha në shtëpinë e Sali Berishës, pasi në takimin e parë që bëmë në shtëpinë e tij më 21 nëntor 1990, së bashku me Engjëll Gishtin nuk patëm mundësi të shprehim idenë tonë për të cilën ne kishim vajtur, sepse doktori ishte me temperaturë, por u nënkuptuam njeri-tjetrin. Para largimit nga shtëpia e kishim lënë të takoheshim sërish pas dy javësh për të biseduar lidhur me propozimin tonë. Së bashku me Engjëll Gishtin shkojmë në shtëpinë e Berishës. Trokasim atje. Zonja Liri Berisha me shumë mirësjellje na tha që të hynim, por i thashë kemi ardhur vetëm të takojmë sërish doktorin. Ishte ditë e premte. Ajo na thotë që Berisha kthehej nesër nga Italia, që i binte të ishte data 8 dhjetor.
Meqë nuk ishit i pranishëm më datën 7 dhjetor, si u bëtë pjesë e ngjarjeve të mëvonshme?
Më 9 dhjetor paradite stacioni ynë kryesor ishte Biblioteka Kombëtare ku flitej për të gjitha lëvizjet, ngjarjet dhe atje intelektualët jepnin mendimin e opinionin e tyre për to. Atje diskutuam dhe për ikjen e Kadaresë një ditë pasi u mor vesh se ai ishte larguar nga Shqipëria, apo për protestën që kishin bërë studentët. Atë ditë në bibliotekë në katin e parë, takoj një student nga ana ime, Besnik Canin, që studionte për fizikë, (sot është në një detyrë të rëndësishme). Në bisedë e sipër, teksa po diskutonim për ngjarjet e datës 8, i them që duhet të kalojmë nga Qyteti i Studentit. Nisemi dhe te rruga “Budi”, ku kryqëzohet me rrugën “Qamil Guranjaku” dhe atë të “Elbasanit”, (rruga e Liceut), marrim drejtimit nga ana e muzeut Lenin-Stalin, sot rezidenca e ambasadës italiane. Takojmë një pedagog të Akademisë së Rendit, Fatmir Karaj, i cili, së bashku me pedagogë të tjerë, ishte angazhuar në ruajtjen e rendit atë ditë. Në atë moment mendova se ngjarja duhej të ishte tejet serioze. E takoj Fatmirin dhe i them se ‘çfarë bëhet kështu?’. Ai më përgjigjet se ‘situata është shumë e rrezikshme, është njëri nga studentët me xhup të zi, i cili është planifikuar të vritet, pasi mendohet se është shkaku i gjithë kësaj trazire dhe se me atë nuk merren vesh’.
Dhe çfarë bëtë në atë moment kur morët vesh këtë lajm?
Me vete kisha biçikletën, çantën dhe në krah ishte Besniku, studenti. Këtij i them se ‘do të shkoj të futem te studentët’. I jap biçikletën, çantën dhe në momentet e fundit shkruaj dy gisht letër, ku i lë porosi babait që nëse nuk kthehem më, ‘duhet ta dish se jam nisur drejt një rruge që vlen më shumë se vetja ime’, dhe i them Besnikut që të largohet. U nisa drejt kreut te studenteve protestues tek cepi i godinës, sot rezidence e ambasadorit italian, studentët po zbrisnin me qindra te kryqëzimi i rrugëve. I shoh që ishin tejet të organizuar, por nga ana tjetër ishin edhe të lodhur dhe të tensionuar. Kërkoj të bisedojë me disa që më dukeshin si drejtues. I drejtohem studentit të veshur me xhup të zi, por ishte e pamundur që të arrije të komunikoje me të, sepse ai ishte duke udhëhequr studentët me thirrjet e mëdha, ‘Liri Demokraci’, ‘E duam Shqipërinë si gjithë Europa’. Në ato momente ju drejtohem shokëve të tij përreth: ‘Duhet ta largoni shokun tuaj me xhup të zi, policia synon ta ekzekutojë atë, prandaj duhet ta ruani ose ta largoni’. Studentët nuk më njihnin në ato momente dhe më pyesin se kush jam dhe unë u përgjigjem se ‘jam si ju dhe kam ardhur të vdes me ju’. Më vonë e mora vesh se ai që drejtonte bërthamën e grupit që kishte organizuar protestën, që kishte veshur edhe xhup të zi ishte Azem Hajdari. Në krah të tij ishte Shinasi Rama, Tefalin Malëshyti, Arben Lika, Arben Broci dhe qindra të tjerë. Studentët më thanë se jemi të vendosur ta vazhdojmë protestën tonë, por duam të jemi sa më të organizuar, ‘mos u shqetësoni për këtë’, u them atyre, ‘hapi i parë do të jetë vendosja e vajzave studente në vijën e parë’, duke shpresuar se policët do të hezitonin t’i godisnin ato. Studentet trime si Alma Bendo, Mimoza Zhamo e tjera, (por që u kërkoj ndjesë që nuk ua mbaj mend emrin) u radhitën me guxim dhe trimëri të rrallë në ballë të studentëve protestues. Fillimi i grumbullit të studentëve protestues ishte pikërisht ku kryqëzohet rruga e “Elbasanit” me rrugën “Qamil Guranjaku”, aty ku sot është liceu “Jordan Misja” dhe fundi i tyre ishte te fillimi i ndërtesës ku sot gjendet ambasada amerikane. Në fushën mes muzeut Lenin-Stalin dhe ambasadës amerikanë ishin me qindra banorë të pallateve përreth dhe studentë. Në orën 10:30 të paradites në gjirin e kësaj mase të madhe njerëzish ndjenja ishte e tillë saqë kur hyje brenda në të, nuk e llogarisje më veten, nuk ishe më ti, ti ishe një pjesëz e një trupi të madh. Në atë moment mendoje se po të kaloje grumbullin e policëve dhe punonjësve të ministrisë së Brendshme do të arrihej liria dhe demokracia, të cilën e kërkonin studentët dhe njerëzit e thjeshtë. Pra t’i kaloje këto pengesa, të dukej sikur kishe hyrë në Europë.
Cili ishte roli që luajtët në çaste të tilla?
Jam përpjekur të luaj një rol organizativ. Mbaj mend se studentët menduan se duke vënë vajzat në radhë të parë do të zbutej qëndrimi i autoriteteve policore ndaj tyre, pas vajzave ishin studentët djem që hidhnin parulla “Liri, demokraci”, “Rroftë Shqipëria”, “Shqipëria është e jona”, “E duam Shqipërinë si gjithë Europa”. Studentët këndonin himnin, “Eja mblidhuni këtu, këtu”. Në një moment kur kam kthyer kokën prapa për të parë studentët, që them pata fatin të isha pjesë e tyre, konstatoj se nuk ishte asnjë jo student, përveç një kujdestari të godinës 13, në mos gaboj, godina e shkencave, Fatmir Kryekurti. Asnjë pedagog nuk ishte me ta.
Çfarë ndodhi më pas, si reaguan autoritetet?
Rreth orës 12:30 - 13:45, ishin momente ku nuk po ndodhte asnjë lëvizje, përveç thirrjeve të studentëve dhe armëve drejtuar studentëve nga policët, katër metra ishin ata larg trupave të tyre. Rreth orës 13:00 sportdashësit, që po shkonin për të parë një ndeshje në stadiumin “Qemal Stafa” ku luante “17 Nëntori” me një ekip tjetër, ishte ndeshje e rëndësishme mbaj mend, filluan të lëvizin në rrugën e ‘Elbasanit’ në krahun e liceut, për të shkuar nga stadiumi. Në atë moment dëgjoj urdhrin e drejtuesve të ministrisë së Brendshme (të stacionuar aty ku sot është ambasada zvicerane), për të shpërndarë studentët. Frika e tyre ishte se në ato momente do të ketë edhe një përfshirje të banorëve–sportdashësve tiranas me studentët protestues. Policët filluan të qëllojnë me shkopinj gome dhe shkelma mbi studentet vajza dhe djem pa dallim. Përballë vilës sot ambasada zvicerane shoh doktor Berishën dhe Besnik Mustafajn, regjisorin Kujtim Çashkun duke debatuar ashpër me drejtues policie.
Në cepin te shkolla “Kosova” përballë hyrjes së liceut, dëgjoj Lisen Bashkurtin, duke thirrur dhe ndërhyrë fizikisht në momentin që një studente goditej keq dhe po e tërhiqnin zvarrë drejt makinës ‘IFA’. Më vonë mësova se ishte heroina Mimoza Zhamo, e fakultetit të Inxhinierisë Mekanike, e cila përfundoj në burgun e Tiranës ashtu pa ndjenja. Liseni vazhdoj t’iu thotë policëve ‘sa po vij nga një takim me Ramiz Alinë, i cili më tha që të mos qëllohet mbi studentet’. Policët ndërhynë pa kriter, godisnin kë t’u dilte përpara. Ata qëllonin, i merrnin studentët dhe i hidhnin në ‘IFA’ (makinat e policisë). Kur u pa që policia po ushtronte dhunë, një pjesë e studentëve u largua. Ata që u kapën, ashtu edhe të plagosur, i morën dhe i hodhën mbi makina. Një djalë, për të cilin më thanë se ishte i shkollës Teknologjike, pra ishte më i riu nga protestuesit, është qëlluar aq rëndë saqë gjaku i rridhte disa metra larg. Nuk kisha parë skenë të tillë në jetën time, gjaku I tij shpërthente në një trajektore të madhe. I shokuar, pasi isha pranë tij, e kam kapur dhe i jam drejtuar policëve ‘kriminelë’. I detyrova ata që me veturën që kishin ta merrnin djalin dhe ta çonin në spital, ndoshta është i vetmi nga të plagosurit që është dërguar në spital. Pesë prej studentëve të dhunuar ishin në gjendje shumë të rëndë, të gjakosur, pa ndjenja. Mbaj mend njërin prej tyre, një djalë i shëndoshë pak si biond dhe me sy bojë qielli që ishte më keq,(do të dëshiroja që gjithë këta dhe të plagosurit që përfunduan në burgun e Tiranës të më shkruajnë). Studentët e kapur nuk mund t’i lija vetëm, kështu që hipa në ‘IFA’ së bashku me ta, me shpresën se do t’i çonin në spital.
Dhe a shkuan në spital?
‘IFA’ ishte e mbushur me studentë të plagosur dhe them që mund të ishin katër makina të tilla. Rrugës, pikërisht te rruga ‘Bardhyl’, mendova se po ktheheshin nga spitali, por jo. Të gjitha makinat morën rrugën drejt burgut, pavarësish thirrjeve të mia për të dërguar studentet e traumatizuar në spital. Këta të tre nuk i lija dot vetëm, u ngjita bashkë me ta në njërën nga ‘IFA-t’, gjithnjë me shpresën se makina ishte nisur drejt spitalit, ata kishin nevojë urgjente për ndihmë mjekësore. Makinat në radhë, njëra pas tjetrës morëm rrugën ‘Bardhyl’, andej nga spitali, por kur u afruam atje ato nuk u kthyen. Fillova t’u bërtisja policëve që ishin mbi IFË si dhe shoferit të saj, që të ktheheshim nga spitali, por askush nuk më dëgjoi, vargu i makinave u ndal vetëm në burgun e Tiranës. Sa hymë aty, pa pyetur nëse ishin të plagosur apo jo, nëse kishin nevojë për ndihmë mjekësore apo jo, të gjithë studentët i futën në qeli. Tre prej studentëve ishin pa ndjenja, të tjerëve ende u rridhte gjaku nga plagët e marra. Unë isha gjithë gjak, isha përpjekur që të ndihmoja të plagosurit, por plagët e tyre ishin të shumta. Në ambientet e burgut u them policëve që ‘mos i prekni studentët, ata duhet të shkojnë në spital, mos i fusni në qeli, ju shkelni të drejtat e njeriut’. Nuk kishte shumë kohë që Karta e Kopenhagës mbi të drejtat e njeriut ishte shpërndarë ilegalisht nga Lëvizja e Intelektualëve të Rinj dhe njihej nga njerëzit. Ndërsa ua kërkoja këtë më afrohet një oficer i lartë i burgut dhe më pyet se kush jam, se nuk i dukesha si student. E para gjë që më erdhi në mendje në ato momente ishte ‘jam anëtar i Komitetit të Helsinkit’. Ky komitet sapo ishte ngritur dhe njihej në rrethet shoqërore dhe ishte i vetmi tempull në atë kohë në Shqipëri që kishte dalë në mbrojtje të të drejtave të njeriut. ‘Jam edhe pedagog’ (punoja edhe si pedagog i jashtëm). Ndërsa po flisja më të, konstatova se ishte nga Kukësi, prandaj në një moment i thashë ‘ju jeni nga Kukësi dhe po të them këtë, nëse u ndodh gjë studentëve, ju do të përballeni edhe me zakonet e traditës shqiptare’. Ai ishte komisari i burgut dhe më thotë se ‘nuk kam asgjë në dorë, unë vetëm marr urdhra nga lart. Situata nuk është aspak e mirë, atë që mund të bëj në këtë moment është që të liroj ty me shpresën se mund të bësh diçka për këto që janë në qeli’. (Më vonë e kam takuar këtë njeri, i cili quhet Myslym Peca).
Po kush mund t’iu ndihmonte për të nxjerrë studentët nga burgu?
Rreth orës 14:30 shkoj në Qytetin Studenti, tek godina e arteve, siç quhej atëherë. Në hyrje, që është si tip verande, takoj Eduard Selamin. Me vete kisha dy tre çadra të thyera të studentëve, të cilat ia jap Edit dhe i them, ‘të lutem na i ruaj, se këto do t’i duhen muzeut të ardhshëm të demokracisë’. Me Eduardin isha shok prej vitesh dhe i merr, ndërsa po vështronte nga veranda në drejtim të godinës se studenteve nr. 4. Aty pashë që doktor Berisha, Besnik Mustafaj dhe Kujtim Çashku ishin duke folur me studentët. Bashkëbisedimi i tyre nuk ishte i qetë, një pjesë e studentëve ishin të irrituar nga situata. E përshëndes doktorin. (Me të jam njohur që në vitin 1987, gjatë kohës që ai ishte pjesë e programit të asaj kohe në mbështetje të zonave verilindore në Peshkopi, dhe për një muaj ngriti dhomën e parë dhe të vetme të reanimacionit të spitalit të Peshkopisë. Për më tepër ai, asistoi nga ana mjekësore, motrën time, e cila vuante prej kohësh nga zemra, e për shkak të terapisë që përcaktoi ai, shëndeti i saj u përmirësua). Përshëndetem me doktorin, i cili më shikon rrobat gjithë gjak. I them ‘doktor të lutem një minutë, të lutem shumë ndërprite bisedën këtu, se kemi situatë jo të mirë me studentët në burg dhe pritet nga momenti në moment që të dërgohen në Qafë Mollë’. Dhe doktori menjëherë u kthye siç ishte me Besnikun dhe u nisën. Më tha se do të shkonte në Komitetin e Partisë dhe për shkak të influencës së tij u bë e mundur që studentët të lirohen të gjithë rreth orës 16:00 - 16:30. Kështu mbaron data 9 dhjetor 1990, unë kisha realizuar qëllimin tim, lirimin e studentëve nga burgu.
Po data 10 dhjetor?
Gjithë ajo që ndodhi më datën 9 pati efekt të madh në Qytetin Studenti, tek banorët e Tiranës, sidomos të zonës ku ndodhi ngjarja, ndaj të cilëve jemi mirënjohës, se ata strehuan një pjesë të studentëve të shpërndarë, mjekuan të plagosur dhe automatikisht ata u bënë pjesë e kësaj lëvizjeje. Pati jehonë në media, prindërit ishin të shqetësuar për fëmijët e tyre. Data 10 solli një akumulim më të madh të mbështetjes ndaj studentëve nga masa dhe studentët e tjerë. Por, studentët protestues ishin mjaft të irrituar, të lodhur dhe të drobitur. Pas datës 9 dhe pothuajse e gjithë data 10 dhjetor ishte një vakum i madh, studentët nuk kishin arritur që të kishin mbështetje më të madhe dhe nuk dinin se çfarë të bënin.
Data 10 ishte e hënë dhe unë isha në punë. Ajo që më shqetësonte më shumë ishte fakti që ne institucionet elitare, heshtnim dhe nuk flisnim për ngjarjen. Me të vetmin që mund të flisja ne institut, ishte shoku dhe im ngushtë Çezar Kongoli, intelektual i mirëfilltë me kulturë dhe shpirt perëndimor. Pasditen e datës 10 bërthama e studentëve vazhdonte takimet, që bëheshin zakonisht te godina 15, te salla e televizorit, kati i parë, sa hyn në të djathtë. Shkoj në godinën 18 ku banoja, takoj miqtë e mi në katin e katërt dhe të gjithë ishin të mendimit se ishte krijuar vakum mes dy datave dhe ngjarjeve. Studentët pritnin si aleatët të parë të natyrshëm, pedagoget dhe ata nuk ishin aty. Në këto kushte flas me Engjëll Gishtin, Dhimitër Dokon dhe një asistent pedagog i fakultetit të Juridikut, nga Laçi, (për fat të keq nuk ia mbaj mend emrin). I them se do të shkojmë ne të takojmë studentët. Unë doja të shkoja me pedagogët për të takuar studentët dhe kështu bëmë, iu drejtuam godinës 15. Studentët kishin organizuar dy radhë sigurie për të mos lënë asnjërin që të hynte në godinë. Kjo masë ishte sepse pak më tej, në ledhin e mbeturinave të qymyrit që shikonin nga godina 15 qëndronin Skënder Gjinushi dhe Lisen Bashshkurti, makina ‘Aro’ e tyre dhe shoferi .
A hytë në godinë edhe pse ishte dhënë urdhri që askush të mos hynte?
Së bashku me tre shokët që i përmenda më sipër i afrohemi godinës. Studentët që ishin në shërbim në radhën e parë të sigurisë më njohën dhe më thanë, erdhi profesori qe ishte me neve ne demonstratë. Ata njoftojnë radhën e dytë të sigurisë që të më hapnin rrugën se po hynte profesori. Del Azemi tek dera e sallës së televizorit, sa më shikon më kap dhe më përqafon dhe normalisht kur hyjmë brenda të gjithë studentët që ishin në sallë ngrihen në këmbë, duke më përshëndetur. Ishin të lodhur, të mërzitur, ‘s’na ka ardhur njeri këtu’, ‘kush nuk ju ka ardhur’ u them, ‘asnjë pedagog’. Edhe pse nuk kisha mandat të flisja apo të përfaqësoja njeri, më erdhi në mendje një gjë dhe u them studentëve ‘i shikoni ata të tre, më shikoni mua, ata përfaqësojnë pedagogët dhe gjithë institucionet shkencore të vendit’. ‘E vërtetë?’. ‘Po’ i them. Më pas të gjithë brohorasin. ‘Le të vazhdojmë me programin tonë politik’ - thotë Azemi.
Cili ishte ky program?
U mësua se Ramiz Alia do t’i priste studentët. Bënë listën e përfaqësisë që do të shkojë. ‘Lista fillon me ty’, - më thotë Azemi. I thashë ‘Azem, mua më ngarko me një gjë tjetër, që është organizimi i përcjelljes dhe i pritjes suaj’. Ata ranë dakord. Ata bënë listën e studentëve për takimin e datës 11 dhjetor. Në këtë datë, paradite, në mbështetje të studentëve erdhi një fluks i madh pedagogësh të rinj nga Instituti i Arteve, nga Juridiku, të Inxhinierisë, banorë të Tiranës dhe mund të them që e gjithë lëvizja u transferua në fushën e sportit dhe në zonën mes godinave. Duke qenë se kishte një angazhim konkret dhe më të madh të pedagogëve, lista u riformatua. Ata shkuan me një nga autobusët e sapo ardhur në Shqipëri në vitet ’90, ishin të prodhimit francez dhe u zgjodh më i miri ndër ta. Studentët u përcollën ne muzg dhe u pritën rreth orës 23:15. Pasi ishte marrë vesh për takimin e Ramizit me studentët në qytet kishte ardhur një masë e madhe njerëzish, saqë kur u kthyen përfaqësia nga takimi ishte e pamundur të lëvizte drejt platformës ku ata do të mbanin nga një fjalë.
Pra, ju ishit me organizimin e kësaj ceremonie...
Isha organizatori i kësaj ceremonie, kisha arritur të sigurojë gjithë infrastrukturën që duhej që përfaqësia e studentëve të pritej mirë nga masa tjetër e studentëve. Atmosfera ishte e jashtëzakonshme. Ardhja e tyre konfirmoi de facto pluralizmin në Shqipëri, megjithëse ajo si shprehje ‘pluralizëm’ u tha si nëpër dhëmbë gjate takimit, nga lideri komunist i asaj kohe, Ramiz Alia. Pastaj e gjithë masa e pranishme aty shpërtheu në parulla më reale për demokracinë. Pati edhe parulla që nuk shkonin, pak sentimentale në drejtim të Ramiz Alisë, por që më tepër ishin si diplomatike, pasi pushteti komunist ishte ende i fortë, rreziku i shpërthimit ishte potencial. U mbyll me entuziazëm edhe 11 dhjetori.
Por ju do të ishit protagonist edhe në datat e tjera, siç është 12 dhjetori, themelimi i Partisë Demokratike...
Lëvizja nga një ditë në tjetrën, mund ta konsideroj si lëvizje shekullore nga intensiteti dhe ndryshimet e mëdha që sillte në çdo moment. Data 12 shënon avancimin për konsolidimin politik të kësaj lëvizjeje me organizimin në kinoklubi ‘Studenti’ të mbledhjes së përfaqësisë së Lëvizjes së Dhjetorit. Aty ishin studentë, intelektualë, punëtorë, të persekutuar, të gjithë u mblodhën në orën 17:30 - 18:00 ku u vendos në tribunë një përfaqësi dhe aty ka qenë Azem Hajdari, Sali Berisha, Gramoz Pashko, Eduard Selami, Preç Zogaj. Aty u tha se qëllimi i mbledhjes ishte krijimi i Komisionit Nismëtar të Partisë Demokratike. Foli dy fjalë Azemi, pastaj drejtoj takimin doktor Berisha. U kalua direkt në zgjedhje dhe propozime konkrete se kush do të ishte anëtar i komisionit nismëtar për themelimin e partisë. Azemi nuk bëhej fjalë që të zgjidhej, ai ishte automatikisht i zgjedhur. Pastaj jam ngritur në këmbë menjëherë dhe kam propozuar doktor Berishën me motivacionin si mbështetës i fuqishëm i lëvizjes, ai që bëri të mundur lirimin e studentëve nga burgu dhe si intelektual i shquar. Pastaj u vazhdua me kandidatura, se ishte si rregull pesë të ishin nga studentët, pedagogë dhe intelektualë të fushave të ndryshme. Nga studentët u zgjodh Shinasi Rama, Tefalin Malëshyti, Blendi Gonxhe, Alma Bendo, nga pedagogët dhe intelektualët u zgjodhën, Sali Berisha, Gramoz Pashko, Arben Imami, Mitro Çela, Merita Zaloshnja, (ajo u propozua nga vëllai i saj, Eduardi, i cili tha duke qenë se unë e njoh mirë, sepse ajo është motra ime), Edmond Budina, Ilir Myftari, Preç Zogaj, Eduard Selami. Fillimisht u ra dakord që të ishin 13 në komisionit nismëtar, pastaj doktor Berisha propozon që të shtohet numri edhe me të paktën dy të tjerë, ‘për arsye se kemi jashtë njerëz që kanë kontribuar dhe janë gjakosur me studentët dhe për këtë unë propozoj që në komisionin nismëtar të jetë edhe Zenel Hoxha’. Kur doktori bëri propozimin, një masë e madhe e studentëve tha, që ai (unë) të çohet në këmbë se donin të më shihnin se kush isha. U ngrita dhe u ktheva nga ata. Disa nga studentët thanë se e aprovojmë me të dy duart, duke u shprehur se ‘po ai ka qenë me ne në çdo moment’. Kur sapo po ulesha në karrige, një student tjetër thotë se, ‘jemi shumë dakord, por kërkojmë që të ndryshojë mbiemrin’.
Më pas u zhvillua mbledhja e parë e këtij komisioni. Cila ishte karakteristika kryesore e kësaj mbledhjeje?
U tha që të zgjedhurit do të mblidhen në zyrën e drejtorit të kinoklubit ‘Thanas Dede’. Aty s’kishte vend për të gjithë për të qëndruar ndenjur, por edhe për një arsye, atje u gjendëm më shumë se 15 veta. Shoh dikë në dhomë që nuk e njihja, një çun i imët, një i moshuar, më tej doktori, te dera Shinasiu, ulur në krah të tij ishte Azemi. Shinasi thotë se ‘ne duhet të jemi 15 veta këtu, na dalin më shumë’. Shinasiu kontrolloi listën dhe pyeti kush ishin të tjerët e pranishëm. ‘Xhaje ça don ti aty’, - i thotë dikujt aty, që ishte me mustaqe, ‘a ke qenë ndonjëherë në mulli dhe aty ka radhë’, - i thotë Shinasiu. Ndërkohë, Pashko ndërhynë dhe thotë që ‘është Leka, arkitekt, intelektual, mbështetës i joni’. ‘Po ti?’, e pyet tjetrin Shinasiu, përgjigjet sërish Pashko, ‘ky është Genci, kunati im, ka mbaruar ekonomikun dhe ligjëron atje, por ai ka mbaruar edhe juridikun dhe neve si komision na duhen edhe juristë’. Në debatin mes Shinasiut me të moshuarin ndërhyj dhe i them se duhet të tregohet më i përmbajtur se ‘është i moshuar, por më thotë se ‘nuk dua të debatojë me ty Zenel, ne jemi të zgjedhur dhe nuk e shoh të arsyeshme të kemi njerëz të tjerë”. Përfundimisht ne mbetëm 19 veta, ku u shtua Meksi, Ruli dhe Bardhyl Reso, i cili shtoi se “unë jam i persekutuar, babai im Bexhet Reso ka vuajtur dënime të gjata me burg nga regjimi”. Duke folur për organizimin paraprak, hapet dera dhe hyn një i gjatë, që binte në sy një triko shumë ngjyrëshe me vija, ku dominonte ngjyra gri me të bardhë. ‘Mirëmbrëma!. Ngrihet Pashko dhe i thotë, ‘mirëmbrëma Edi!’. Ai thotë; ‘Urime! Isha në Selanik, dëgjova për këtë, ndërpreva vizitën dhe erdha të bashkohem me ju. Para se të vazhdojmë më tej, a e keni në program me i ekzekutue komunistët, Ramiz Alinë dhe byronë politike etj. I thotë Gramozi ‘jo’, ne mendojmë të krijojmë një Parti Demokratike, por kush ka gabuar ndaj popullit, do të veprojë ligji, ne nuk jemi gjykatë’. ‘A e keni apo jo në program?’. ‘Jo, nuk e kemi’, ‘atëherë s’kam ç’fare dua këtu, po iki’, - tha ai, ‘derën hapur e ke’, - iu përgjigj Gramozi. Atëherë ai iku. Ne vazhduam diskutimet tona. Një ndër gjërat më të rëndësishme ishte të krijohet një program për këtë parti, dhe u ra dakord që ky të quhet programi minimal i PD-së që ishte një dy fletësh, ishte programi bazë. Gjatë mbledhjes, doktori më ngarkoi me një detyrë. Më dha çelësin e zyrës së tij në spital ku duhej të merrja një dosje mbi tavolinën e punës. Më kujtohet që ishte natë me shi, errësirë e madhe, dhe që shkova me biçikletë nga e cila u rrëzova në dalje të Qytetit Studenti, plaga e asaj nate nuk m’u shërua për vite me radhë. Në dosjen, që i dorëzova Berishës ishin konventat, të cilat do të ndihmonte në hartimin e programit.
Programi i Partisë Demokratike u hartua në shtëpinë e Gramoz Pashkos, pse u zgjodh shtëpia e tij?
Në darkë vonë të po asaj nate, të 12 dhjetorit, u mendua se ku mund të kishte sado pak logjistikë për të hartuar materialin dhe Gramozi thotë: ‘kam kompjuter në shtëpi dhe kam mundësi’. Unë për vete s’kisha as shtëpi, kishim vetëm shpirtin dhe dëshirën për të punuar. U ra dakord që të shkohej te ai dhe për arsye sigurie dhe një pjesë e grupit nismëtar shkuan atje, Gramozi, Berisha, Selami, Meksi, Ruli. Aty u ndanë detyrat. Unë u ngarkova nga komisioni nismëtar për organizimin e degës së Tiranës. Duke qenë se ishte një ngarkesë e madhe, komisioni nismëtar ngarkoi edhe doktor Berishën për të më mbështetur në punën time.
Pra, ju ishit në një farë mënyre kryetari i parë i PD-së së Tiranës...
Ishte shumë e vështirë, ekzistonte ende frika, por me ato mundësi që kishim bëmë takimin e parë. Ai u arrit të realizohej duke gjetur njerëz që ishin në mbështetje të lëvizjes, secili sillte mbështetësit që gjente. Ata ishin të pranishëm në godinën 15, dhe u ra dakord që te kjo godinë të kishte dy dhoma pune për komisionin nismëtar të PD-së. Pas datës 13 mbledhjet janë bërë në këtë godinë ku u krijua një grup prej 20 vetash,(pas disa ditësh lëvizëm me seli tek një vilë në rrugën “Fortuzi”, si komision nismëtar për degën e Tiranës. Aty kanë qenë Bashkim Sala, sekretar komisioni, Rexhep Alia, Sokrat Nesturi, Mark Topallaj, Agron Çika, Sotir Qirjaqi, Rexhep Uka, Shaban Memia, Albert Brojka, Fatos Hodaj, Gazmend Dibra, Rinush Idrizi, Lili Dhame, Aleko Gjergo etj (kërkoj ndjesë që nuk i përmend të gjithë). Nga datat 12 deri më 25 dhjetor di ekzaktësisht që janë krijuar 212 seksione të PD-së, Dega e Tiranës, Komisioni Nismëtar, Dega e komisionit nismëtar dhe seksioni i PD-së, i quajtëm kështu se nuk donim të përsërisnim Partinë e Punës me organizatat bazë. Kishim parasysh që të përdorej terminologji krejt ndryshe nga ajo e vjetra. Seksioni i parë i PD-së, që është krijuar në degën e Tiranës është ai i Nish-Profarmës dhe personi që e ngriti ishte Aleko Gjergo. Pastaj vijnë me radhë Kombinati i Autotraktorëve, miniera e Valiasit, Shtypshkronja e Re, Televizioni Shqiptar, Uzina Gjeologjike, Lapraka dhe Vladimir Breçani krijoi seksionin në Institutin e Gjashtë.
VIJON HISTORIA...

Thursday, November 25, 2010

Interviste me Sabri Godon

12 vjet pas miratimit të Kushtetutës, flet bashkëkryetari i komisionit të hartimit të saj

Godo: Rerendum të ri për Kushtetutën, presidenti nga populli

“Socialistët u frikësuan nga ideja e senatit”

Gilmana Bushati
Sabri Godo së bashku me Arben Imamin ishin kryetarët e komisionit për hartimin e një Kushtetute. Në një intervistë, Godo flet se si u përpoq që ta përfshinte edhe Partinë Demokratike në këtë komision, duke i shtyrë punimet e tij për mëse një muaj. Ai thekson më tej se nga projekt-kushtetuta e hartuar më 1994, e cila nuk kaloi me referendum, është marrë pothuajse i plotë kapitulli për të drejtat e njeriut, me ndonjë ndryshim të vogël. Në 1998, shprehet ai, është hedhur ideja e senatit, por socialistët patën frikë se mos nuk bëheshin më deputetë. Por Godo jep edhe opinionin e tij për domosdoshmërinë e ndryshimit të Kushtetutës aktuale, por jo mbi baza preferenciale për partitë politike. Sipas tij, janë disa çështje që duhet të ndryshohen dhe kjo duhet bërë nga specialistët me një paketë të plotë, e cila më pas të kalohet në referendum. Një nga çështjet që duhet të ndryshohet është edhe zgjedhja e presidentit nga populli dhe kompetencat e tij.
Zoti Godo 12 vjet më parë ju ishit bashkëkryetar për hartimin e Kushtetutës së Shqipërisë. Ju përfaqësonit vetëm një pjesë të opozitës, pasi PD-ja nuk pranonte të ishte pjesë. A bëtë ju përpjekje për ta afruar këtë parti në këtë komision dy palësh?
Për të bërë Kushtetutën atëherë Partisë Socialiste, e cila kishte shumicën dërrmuese në Kuvend, i duhej domosdoshmërisht edhe prania e opozitës. Unë kisha pranuar që të isha kryetar i komisionit për hartimin e Kushtetutës. Pastaj ishin socialistët që ndryshuan dhe e bënë komisionin me dy kryetarë. E pranova edhe këtë variant, menjëherë sepse mendoja se vendit i duhej një Kushtetutë për momentin që po kalonte. Isha caktuar që të merresha me pjesën politike të Kushtetutës, ndërsa Arben Imami me çështjen teknike, ajo pjesë ishte shumë e lodhshme për mua dhe kërkonte përkushtim më të madh dhe unë s’e përballoja një gjë të tillë. Për të siguruar pjesmarrjen e PD-së në komision e shtyva për një muaj mbledhjen e komisionit bipartizan. Kisha mundësi që ta imponoja vullnetin tim dhe anëtarëve të tjerë të komisionit, sepse pa praninë time ai komision nuk funksiononte. Synimi ishte vetëm që PD-ja të merrte pjesë në komision dhe të përfaqësonte interesat ideologjike të së djathtës. Kur demokratët nuk u bindën që të bëheshin pjesë e komisionit, Berisha e quante Kushtetutën pasaportën e kuqe e Nanos, atëherë u detyrova t’i nënshtrohesha procesit dhe të fillohej me hartimin e Kushtetutës.
Cila ishte detyra juaj në këtë komision?
Ngaqë kisha pjesën politike të Kushtetutës, arrita të siguroja asistencë nga ndërkombëtarët, ku përfshihet, Komisioni i Venecias, apo shtete të ndryshme që dhanë një ndihmë të madhe si Gjermania, Greqia, Italia, SHBA. Në çdo derë që trokitëm gjetëm gatishmëri pasi ne nuk është se kishim ndonjë përvojë të madhe në këtë pikë. U sigurua kështu një ndihmë e nevojshme për të hartuar një Kushtetutë të mirë, në përshtatje me kohën e vendin. Nuk zgjodhëm ndonjë model të veçantë të ndonjë shteti të huaj për të hartuar Kushtetutën tonë. Komisioni ecte hap pas hapi. Grupi i ekspertëve përgatiste kapitullin dhe mbi të diskutohej. Them që u bë një punë e rregullt. Këtu theksoj dhe kontributin që dha Arben Imami, nën kujdesin e të cilit punonte grupi i teknicienëve.
A keni propozuar ju ndonjë nen dhe cilat qenë ato?
Në të vërtetë e kemi kaluar çdo gjë në duar me asistencën e ekspertëve të huaj. Gjithçka ka kaluar me debat. Nuk jemi shpejtuar t’i kalojmë gjërat. Gjatë këtyre mbledhjeve unë kam kërkuar me ngulm formulimin e çështjes kombëtare në preambulën e Kushtetutës, në formën e neneve, gjithashtu kam kontribuar në kapitullin për pronën private dhe për pavarësinë e prokurorisë. Ngula këmbë në përcaktimin e Komisionit Qendror të Zgjedhjeve dhe them që ia dola në ato që ishin objektivat e mia. Një tjetër propozim i imi ishte dhe krijimi i senatit. Këtë ide e përkrahu vetëm Spartak Ngjela. Por të majtët nuk e pranuan.
Pse nuk e pranuan?
Duket se përfaqësuesit e majtë e konsideruan këtë propozim si një hap drejt mbajtjes së zgjedhjeve të reja të përgjithshme dhe se me krijimin e senatit një pjesë e mirë e tyre do të humbisnin vendet e tyre, prandaj dhe nuk e miratuan.
Berisha nuk ishte i pranishëm në komision, a patët presion nga ai, apo njerëz të dërguar prej tij për ndonjë çështje të caktuar?
Po presionet më së shumti u bënë nga jashtë me shkrime të ndryshme në media kundër Kushtetutës apo angazhimit tim atje. E djathta e konsideroi këtë Kushtetutë si pjellë e Nanos. Në një moment u tregova i gatshëm që të liroja vendin e bashkëkryetarit për secilin përfaqësues të Partisë Demokratike që do të vinte në komision. Por ata pretendonin të merrnin vendin e kryetarit, por në fakt komisioni nuk kishte kryetar, ai, siç thashë edhe më sipër ishte ndërtuar në një mënyrë të tillë që kishte dy bashkëkryetarë.
A iu referuat projekt-kushtetutës së vitit 1994, e cila u hartua në kohën kur Berisha ishte president?
Kushtetuta që pati përgatitur Berisha në 1994 shërbeu për kapitullin më të rëndësishëm të saj, siç është ai i të Drejtave të Njeriut. Ai u mor pothuajse i tëri në bllok, me ndonjë ndryshim të vogël.
Cili ishte debati më i madh që u bë në komision?
Kujtoj se pati një debat për çështjen e minoriteteve, debat që na kushtoi kohë. Përfaqësuesi i PBDNJ-së kërkonte me patjetër që të përfshihej në Kushtetutë nene të veçanta ku të përcaktohej qartë që qytetarët shqiptarë duhej të deklaronin përkatësinë fetare dhe etnike. Kjo u diskutua gjatë, por në fund nuk u pranua.
A u diskutua gjatë mbledhjeve çështja e përcaktimit në Kushtetutë të kombësisë që duhet të kishin prelatët e besimeve fetare, ashtu siç ishte përcaktuar dhe në projekt-kushtetutën e 1994?
Jo kjo çështja e prelatëve të besimeve fetare nuk u shtrua për diskutim. Thashë nga ajo projekt-kushtetutë morëm vetëm kapitullin e të drejtave të njeriut.
Berisha atëherë e konsideroi si Kushtetutën e të majtëve...
Por fakti që sot Berisha e mbron Kushtetutën, do të thotë që ajo Kushtetutë nuk ishte e së majtës, por një Kushtetutë që i duhej Shqipërisë. Kundërshtia e Berishës në fillim ishte se pse të bëhej Kushtetuta nga socialistët që kishin shumicën në Kuvend, më e thjeshtë puna ishte këtu; pse e bën ti apo e bëjmë ne. Kur fitoi zgjedhjet Berisha nuk bëri asnjëherë kontestimin e Kushtetutës, ai e pranon atë si dokumentin themeltar të shtetit që duhet respektuar.
Pse mori aq pak vota Kushtetuta?
Sepse u bë si një lloj përpjekje politike e politikanëve. Nuk u diskutua dhe aq Kushtetuta si tekst, nëse ajo ishte e mirë apo e keqe. Ajo thjeshtë u votua politikisht, pro dhe kundër. Për fat të keq edhe sot qytetarët nuk e njohin mirë Kushtetutën.
A ju zhgënjeu përzgjedhja e Fehmi Abdiut si kryetar i Gjykatës Kushtetuese?
Zgjedhja e kryetarit të Gjykatës Kushtetuese dhe anëtarëve të saj s’kanë të bëjnë fare me Kushtetutën, por me partinë në pushtet. Partitë gjithnjë kanë si synim vënien nën kontroll të sistemit të drejtësisë, të gjykatave, të Gjykatës së Lartë apo dhe të Gjykatës Kushtetuese. Fehmi Abdiu ishte njeriu që i duhej në atë kohë Partisë Socialiste.
Zoti Godo sa e nevojshme ishte Kushtetuta për Shqipërinë në atë vit?
Kam bindjen edhe sot se Kushtetuta ishte domosdoshmëri dhe këtë e provoi edhe koha, se grindjet politike dhe funksioni i institucioneve do të përkeqësoheshin nëse s’do të kishim Kushtetutë për t’iu referuar në situata të ndryshme. Kushtetuta i ka shërbyer funksionimit të shtetit gjatë tërë kohës, por unë sot mund të bëj dy objeksione; është vënë dorë në Kushtetutë vetëm për nevojat e momentit, për nevojat komerciale të politikës së ditës dhe kjo është bërë në mënyrë arbitrare; është injoruar një kapitull i rëndësishëm i saj, siç është problemi i pronës ligjore. Është e shkruar qartë në Kushtetutë, por është neglizhuar totalisht, që prona private të vihet mbi baza ligjore sipas Kushtetutës dhe neglizhimi ka ardhur nga partitë politike të cilat kanë qeverisur vendin. Prona vazhdon të mbetet një problem i madh dhe do të ndikojë në procesin e integrimit të vendit në Europë, pasi institucionet e saj e kanë vënë si kusht zgjidhjen e kësaj çështjeje nga ana e qeverisë shqiptare, madje nëse nuk zgjidhet, kjo do të jetë një pengesë për integrimin. Unë deri më tani nuk shoh prespektiva zgjidhjeje të këtij problemi, sepse qëndrimet e dy partive për procesin e pronës private thuajse është fiksuar.
Zoti Godo ju keni qenë aktiv këto vite në debatet që keni hapur sa i takon ndryshimit të Kushtetutës, por njëkohësisht edhe e keni kundërshtuar faktin që ajo të ndryshohet sot për sot.
Më duket se është pjekur mendimi, se Kushtetuta nuk duhet ndryshuar vetëm kur kanë nevojë partitë politike, por duhet një proces tjetër. Hartimi i një paketë të plotë nga ana e një grupi konstitucionalistësh dhe mendoj se kësaj radhe duhet që edhe opinioni publik të marrë pjesë në një debat të tillë. Nëse amendimi i Kushtetutës bëhet e një rëndësie të dorës së parë dhe ndryshimet janë serioze atëherë duhet që ajo të kalojë me referendum që të arrijmë të kemi një Kushtetutë të qëndrueshme dhe të mos vihet dorë mbi të për një kohë të gjatë.
Cilat pika mendoni se duhen të amendohen?
Po, mendoj se Kushtetuta duhet amenduar në disa drejtime. Janë ndryshime që janë domosdoshmëri e kohës. Së pari mendoj se një amendim duhet bërë sa i takon funksionimit të institucioneve të pavarura dhe bashkëpunimi mes tyre. Këtu unë përmend Kuvebdin, Presidencën, Gjykatën Kushtetuese, Gjykatën e Lartë, vetë qeverinë dhe tërë institucionet e vendit që herë pas here hasin problematike dhe duhet të vihen në baza të tilla që të jetë i qartë balancimi i pushteteve. Një çështje tjetër që duhet të arrihet në një mendje që të ndryshohet është depolitizimi i komisioneve zgjedhore, siç edhe e përcakton qartë dhe fryma e Kushtetutës.
Ju përmendni referendumin, për cilat çështje duhet referendum?
Çështjet që mund të kalohen për referendum janë; zgjedhja e presidentit nga populli dhe kompentencat e presidentit; sistemi zgjedhor; alternativat e krijimit të një senati që do të krijonte mundësinë për të filtruar më mirë ligjet; sistemi i taksimit, etj. Pra janë të shumta çështjet për të cilat mund të ndërhyhet në Kushtetutë, të cilat sigurisht kërkojnë një debat të madh dhe të gjërë.

Interviste me Petrit Bidoshin

Flet kryetari i Komitetit për Mbrojtjen e Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare

Bidoshi: Në ceremoni, këngë greke, këngë shqiptare dhe bërrylla

“Janullatosi ia mbylli gojën edhe Liolinit”

Gilmana Bushati
Petrit Bidoshi, kryetar i Komitetit për Mbrojtjen e Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare nga vitet 1992-1998, flet për “Gazeta Shqiptare” për detajet e ditës 2 gusht të vitit 1992, atëherë kur Hirësia e tij, peshkop Janullatosi mori drejtimin e Kishës Ortodokse Shqiptare. Sipas tij, situata për pak sa nuk shkoi në rrahje me grushte në mes të kishës. Ai tregon se kundërshtaët e Janullatosit në kishë nuk ishte ‘një grusht njerëzish’, por shumica e besimtarëve. Bidoshi thotë se Janullatosi u kurorëzua në hotel Tirana dhe jo në Kishë. Ai flet për ndryshimin e qëndrimit të drejtuesit të Kishës Autoqefale Ortodokse shqiptare të Bostonit, At Artur Liolinit, pasardhësit direkt të Nolit. Sipas tij, në këtë ndryshim qëndrimi ka ndikuar edhe ana materiale.
Zoti Bidoshi, ju ishit i pranishëm në ceremoninë fetare të kurorëzimit të Janullatosit si kryepeshkop i Shqipërisë në 2 gusht të 1992. Si ishte ajo ditë për ju?
Rastësisht e morën vesh që po ndodh diçka në Kishë dhe shkojmë atje. Shohim që kishë kishte shumë grekë të ardhur nga Greqia. Në mesin e shqiptarëve ishte dhe deputeti Uran Butka, i komisionit parlamentar që merrej me çështjet e besimeve fetare, por nuk ishte aktiv, ai kishte ardhur për të parë. Ndërkohë, ne besimtarët e tjerë po prisnim të shihnim se çfarë do të ndodhte. Në një moment, dy njerëz të nderuar, anëtar të Komitetit për Mbrojtjen e Autoqefalisë, doktor Vokopola dhe profesor Nasho Bezhani, që të dy nga Durrësi, hynëq në ajodhimë dhe i shpjegojnë Janullatosit se nuk mund të zgjidhej kryepeshkop, pasi ia ndalonte neni 16 i statutit të Kishës, miratuar në 1929. Ata i folën frëngjisht Janullatosit. Ata dolën të qeshur pas shtatë minutash dhe më thanë se ai nuk e dinte këtë gjë dhe se nuk do të pranonte që të zgjidhej. Në fakt shpreha habi për këtë, prandaj kërkuam një njeri që fliste greqisht. Nga njerëzit në kishë doli një profesor, Thoma Çomorra dhe një kompozitor nga Tirana. U thashë që të rrinë afër Janullatosit dhe njerëzve të tij, që të marrin vesh se çfarë po ndodhte, se dinakërisë greke nuk i dihej. Del Janullatosi nga ajodhima dhe grekët e duartrokitën, kur papritur pas 2-3 minutash fillon ceremonia për ta zgjedhur kryepeshkop. Rregulli ishte që të thoshim anaksios, nëse kryepeshkopi nuk ishte i dëshiruar për besimtarët, dhe ne ashtu thamë, tre herë, në këtë pikë, ceremonia duhesh anuluar. Por grekët filluan të këndojnë këngë greke dhe ne nga ana jonë filluam të këndojmë këngë patriotike, deri edhe hymnin e flamurit e kënduam.
Por nga ana tjetër pretendohet se kundërshtarët kanë qenë pak veta, madje kanë akuzuar se kanë qenë edhe muslimanët që e kanë prishur ceremoninë?
Nuk është e vërtetë që ishim një grup njerëzish. Ne ishim shumica dërrmuese të pranishëm në Kishë. Madje në një moment, si për të treguar se ishim të vendosur, u kapën të gjithë përkrahu ndërsa këndonim. Atëherë ishte ende gjallë patriotizmi, nuk është si sot, që nuk ka patriotizëm fare. Ndërsa një djalë i gjatë nga familja Zaharia, po rrinte me shpinë, prapa krahëve të mi. I thashë që të kthehej, por ai më tha se do të ruaj se këtyre grekëve nuk i dihet. Situata u acarua shumë. Në një moment një prift grek, mbështetës i Janullatosit, vjen nga ana e djathë, pikërisht te litarët ndarës. Ai e tërhoqi nga krahu një besimtar, një djalë i ri, por ai me atë dorë që kishte nofullave dhe e hodhi tej te grekët. Nuk u bë më përplasje. Në vazhdonim të këndonim këngë patriotike, ata nuk këndonin më, zëri i tyre u shua. Ndërsa ishte kjo situatë, vjen njëri e na thotë që Janullatosi nuk është në Kishë. Ai kishte ikur, grekët e morën vesh këtë gjë dhe filluan të ikin një e nga një nga kisha. Ndërsa ata iknin ne vazhdonim t’i këndonim këngët tona m’u afër veshëve të tyre. Në këtë mënyrë kurorëzimi nuk u bë në Kishë, por në Hotel Tirana, atje ku ai kishte ftuar grekë dhe shqiptarë mbështetës të tij.
Besimtarët që mbështesin autoqefalinë kanë vënë re se pas marrjes së drejtimit të Kishës Ortodokse nga ana e Janullatosit është hequr fotoja e Fan Nolit nga ambientet e saj. Cila është e vërteta?
Në Kishën e Bostonit, At Artur Liolini ka një pikturë të bukur të Fan Nolit. Një kopje e saj gjendej dhe në Kishën e Tiranës. Dy ditë pas ardhjes së Janullatosit, ajo pikturë u hoq nga vendi kryesor që zinte. Kur shkova njëherë në Kishë i pyeta priftërinjtë se ku e keni pikturën, kur më treguan se e kishin vendosur në një dhomë të vogël, ‘mirë që nuk e keni vënë në VC’.
Besimtarët ortodoksë shqiptarë kanë pasur gjatë gjithë kohës një pikë referimi mjaft të vyer për të ardhmen e tyre, siç është Kisha Ortodokse Autoqefale e Bostonit, kishë e ngritur nga Fan Noli, që e vazhdon më tej At Artur Liolini. Pse nuk e bëri ringritjen e ortodoksisë kjo kishë?
At Artur Liolini kur erdhi në Shqipëri na tha njëherë në Hotel Dajti “kini kujdes mos të vijë ndonjë klerin grek, ata janë të poshtër dhe do të gjeni belanë me ta”. Kur isha në kishën e tij në Boston, i thashë se pse nuk erdhe ti të ngrije Kishat tona dhe ortodoksinë shqiptare. Ai më tregoi për vizitën e tij në Shqipëri më 1990, kur takoi edhe Ramiz Alinë. Ky i fundit gjatë takimit i kishte thënë se në Shqipëri do të lejohej feja dhe kërkohej ndihma e Kishës Ortodokse Autoqefale e Amerikës për të ringritur kishën. Liolioni i është përgjigjur se do ta bënte këtë punë, por i duhej kohë deri sa të zgjidhte zëvendësin në kishën e Amerikës dhe të përgatiste terrenin si atje për të ikur si këtu për të ardhur. Lionili në takimin që pata më tha se priste që ta thërrisnin të vinte, pasi kështu ishte lënë edhe me udhëheqësin e fundit të komunizmit. Por kur ai kishte marrë vesh që qeveria shqiptare kishte rënë dakord që të sillte në Shqipëri si eksark këtë Janullatosin, që me shërbim ishte në Afrikën e Jugut, prandaj dhe nuk erdhi më në Shqipëri për një mision të tillë.
Po më pas çfarë ndodhi?
Po me sa mora vesh unë, Janullatosi ia ka mbyllur gojën mirë edhe atij në Amerikë. Njëherë më pat thënë At Arturi se ‘ne jemi me ju, por s’mund të dalim hapur se shumë nga financuesit tanë janë grekë. Tani At Arturi ka bërë të kundërtën, ai është lidhur me Janullatosin e quan tani atë si “Krisht për Shqipërinë”. Kam shkruar artikuj kundër tij, për ndryshimin e qëndrimeve që ai ka pasur sa i takon Autoqefalisë, por nuk m’i kanë botuar.
Cilët janë marrëdhëniet tuaja me Kishën Ortodokse aktuale?
Një vit e gjysëm më parë më trokitën në portë. Dal e hapi derën dhe shoh katër priftërinj. Më kërkojnë që të bisedojmë së bashku. Njëri prej tyre, që duket se ishte caktuar të fliste filloi kështu bisedën “Hirësia e tij ka respekt për ju dhe ne kemi ardhur që ju të vini në gjirin tonë”. Kur bëja shkrime kundër Janullatosit, ku i fundit i përgjigjej me replika, por kjo më jepte më shumë material që t’i përgjigjesha. Në një moment e kuptoi shpejt, se kështu do ishte ai qendër sulmi, kështu që nuk m’u përgjigj më. Priftërinjtë që erdhën në shtëpi, përdorën kartën e tyre të vjetër “ardhja e juaj në gjirin tonë do të jetë një gjë e mirë për ne dhe për ju”, duke më lënë të kuptoj anën financiare. Kur më tha kështu e vetmja gjë që më duhej të bëja, ishte që t’i nxirrja jashtë me shkelma, por nuk e bëra. Si dështuan në bisedime, njëri prej tyre më kërkoi të di se ku e kisha ikonën, sepse është rregull që nëse bekohej ikona, ajo shtëpi është e bekuar. Por nëna ime kishte një kënd të vogël, me një ikonë dhe një kandil, ku edhe falej. Kur panë këndin ku i çova, ata duket dështuan sërish, pasi kujtonin se unë isha ateist dhe kishin për çfarë të më sulmonin. Njëri prej tyre që ishin në shtëpinë time ka ngritur Kishën Autoqefale Ortodokse Shqiptare në Kanada, që është një kishë kundër pranisë së Janullatosit në vendin tonë.
Ju keni qenë për mëse gjashtë vjet kryetar i Komitetit për Mbrojtjen e Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare. Cilat kanë qenë përpjekjet tuaja për ta mbrojtur këtë autoqefali?
Me mbështetjen e disa shqiptarëve nga Amerika filluam të nxirrnim një gazetë, ‘Autoqefalia Ortodokse Shqiptare’. Por në një moment ata nuk na sollën më para kështu që e nxora me shpenzimet e mia edhe disa numra dhe më pas u shua.
A mund të rënditen dhe nisma të tjera?
Një përpjekje tjetër e jona ishte që të shkollonim priftërinj shqiptarë për t’i vënë në krye të Kishës. Kisha maqedonase është e pavarur nga ajo Patriarkana e Stambollit, kështu që i kërkuam kryepeshkopit atje nëse mund të sillnim një njeri tonin për ta shkolluar dhe për ta bërë drejtues të Kishës. Ata ranë dakord dhe me ndërmjetësinë e Sejfi Protopapës, që na ndihmoi nga ana financiare, dërguam në Maqedoni Nikolla Markun. Atje ai u kurorëzua si prift, mori dokumentin e duhur dhe do bëhej ceremonia e kurorëzimit të tij në Kishën e Elbasanit. U mblodhën shumë njerëz në këtë ceremoni. Unë shkova, edhe pse u helmova çuditërisht pak orë para fillimit të ceremonisë. Janullatosi solli në këtë ceremoni një prift shqiptaro-amerikan. Ky mori fjalën dhe foli kundër veprimit që po bënim në Kishë. Ne e nxorrëm përjashta, nga forca e shtyrjes ai ra në kalldrëm. Që nga ai moment ai iku nga Shqipëria.
A jeni anëtarë i kishës ortodokse dhe pse kur flitet për ortodoksinë gjithnjë duhet të ketë patjetër lidhje të ngushtë me Greqinë. A ka pasur ortodoksë që e kanë kundërshtuar politikën e saj?
Unë nuk jam anëtar i kësaj kishe që drejtohet nga Janullatosi, edhe ndonjëherë që shkoj më shohin shtrembër. Një pjesë e madhe e anëtarëve të Komitetit për Mbrojtjen e Autoqefalisë kanë vdekur, pak nga ne kanë mbetur ende gjallë, ata kanë qenë gjithnjë kundër vërshimit të priftërinjve grekë në kishën tonë. Sa për familjen time, ne jemi familje me tradita të forta fetare, por njëkohësisht dhe patriotike. Babai im ka qenë Kosta Bidoshi, komandat i pikës kufitare në Kakavijë. Është ai që hetoi dhe zbuloi se kush e vrau gjeneralin italian, Telinin, që ishte drejtues i komisionit ndërkombëtar për përcaktimin e kufijve. Grekët akuzuan për këtë vrasje shqiptarët, të cilët nga ana e tyre ngritën një komision për të hetuar ngjarjen dhe në krye të tij ishte Mehdi Frashëri. Ky i kërkon babait tim që të gjente se kush e kishte vrarë gjeneral Telinin, pasi kishte shkaktuar një incident ndërkombëtar një vrasje e tillë. Babai im i kërkon Frashërit një qese me napolona që ta zgjidhte çështjen. Pasi mori vesh se ishte një bandë grekërish në kufirin mes Shqipërisë dhe Greqisë që vepronin të lirë, im atë mobilizoi 24 burra shqiptarë, aq sa kishte anëtarë kjo bandë. Kreu i kësaj bande kishte një të dashur në fshatrat shqiptare, Frosinën. Ai vendos që të hyjë në Shqipëri edhe pse ishte paralajmëruar për rrezikun që mund t’i kanosej. Skuadra e tim eti kishte vetëm një urdhër, as ‘ndal’, as ‘mos lëvizni’, por vetëm zjarr. Dhe të gjithë banda greke u vra. Kur erdhi komisioni ndërkombëtar për hetimin e vrasjes së gjeneral Telinin, im atë u tha që këta ishin vrasësit e vërtetë. Anëtarët e komisionit i kërkuan të dinë se ku e mbështeste këtë fakt, ai me një shkop i nxori nga xhepi sahatin prej ari, dhe njëri prej tyre tha “ah, il orologio dell nostro generale”. Kjo ishte familja Bidoshi. Xhaxhai im, Vasil Bidoshi, ishte përfaqësues i Gjykatës së Diktimit, siç është sot Gjykata Kushtetuese, që mori pjesë në kurorëzimin e kryepeshkopit Visarion Xhuvani.
Por për Janullatosin çfarë mund të na thoni, sa është ai i përfshirë në jetën kishtare, por edhe politike?
Siç e thashë, ai erdhi si i përkohshëm në vendin tonë, por me mënyrën e tij arriti të qëndronte këtë, në sajë edhe të ndikimit të fuqishëm të kishës greke. Janullatosi flet shumë herë për dashurinë që duhet të ketë njeri për njeriun, apo se Zoti i do shqiptarët. Nëse është kështu, atëherë unë pyes, se kur zoti na i dashka shqiptarët, pse ai nuk ndërhyri asnjëherë kur qeveria greke dëbonte nga vendi i tyre emigrantët. Se siç e dini, çdo politikan i lartë grek që vjen në Shqipëri, shkon e takon patjetër dhe Janullatosin. Pse nuk i tha njëherë ai, që zoti i do shqiptarët, kështu që grekërit të mos i dhunonin ata. Sa kemi parë emigrantë të dhunuar, të rrahur, të poshtëruar në kufijtë tanë. Kjo është ajo që mund të them për Janullatosin.

Sunday, November 21, 2010

interviste me Ilir Kadine

Kadia: Ja si e regjistrova fshehtas Xhelil Gjonin

Keni qenë gazetar i gazetës “Zëri i Rinisë”, papritur u bëtë personazh në 1990, kur regjistruat fjalën e Xhelil Gjonit. Si e realizuat një gjë të tillë?
Akrepat e orës sikur kishin ngecur në baltë atë mbasdite të së dielës dhe në divanin e vjetër në guzhinë gropa nga të ndjenjurat ishte bërë më e madhe. S’dija si ta shtyja deri sa të shkonte 8:30 kur do fillonte “Katani”. Befas vjen Nexhati Tafa dhe më shkund me atë që më thotë.
-I kanë rrahur studentët mbrëmë! Na kanë thirrur në Komitetin e Partisë. Do na sqarojnë…
-Çfarë flet. S’ka mundësi…Erdha!
Imë më na doli para. Kujdes na tha, është me shumë rrezik. Babai s’e prishi terezinë. Mora “sonin” me vete dhe e futa në xhepin e brendshëm të palltos.
Para sallës tek rruga Elbasanit, afër Komunitetit Musliman të tanishëm, takuam Spartak Pecanin. Mbledhja ishte me drejtuesit politikë të institucioneve dhe mua nuk më lejohej hyrja, por Nexhatiu dhe Spartaku më futën në mes dhe kaluam me buzëqeshje rojet tek dera që kishin merak pjesëmarrjen.
Jashtë ishte bërë natë pa drita rrugësh. Hyn Xhelil Gjoni. Nga brenda xhepit, ku tani mbaj kuletën, shtyp butonin e kuq të “Sony”-it. Zemra sa nuk dilte vendit dhe kisha merak se inçizimi do të prishej nga trokitjet e saj.
Xhelil Gjoni ishte atëhere sekretari i Komitetit Qendror të PPSH, figura e dytë, pas Ramiz Alisë, por flitej se ai ishte de facto numri një sepse Nexhmija e besonte shumë, si dibran që ishin. Unë s’e kisha parë ndonjëherë nga afër, por bëmat ia kisha dëgjuar.
Çfarë do të thoni me ‘bëma’?
Një miku im, i ndjeri Kujtim Spahivogli në ‘82-shin në Bërzhitë kur erdhi nga internimi më thosh se nuk e kish inatin me Enver Hoxhën se sa e kish me Xhelil Gjonin. Ai dërgoi tanksin (i thosh traktorit, regjisori i madh Kujtim Spahivogli) për të më prishur shtëpinë tek rruga ‘Bardhyl’ kur më dënuan e për pak më shtypi nënën. Është xhahil e shkuar xhahilit shoku Xhelil!-thosh njeriu i mirë Kujtim Spahivogli që ndikoi aq shumë në botën time.
Cili ishte qëndrimi i Xhelil Gjonit në mbledhje?
Xhelili tha se “mbrëmë studentët kishin bërtitur për drita. Si na ikën të gjithëve u ikën dhe atyre apo jo?!..Dhe kishin bërtitur jo vetëm në dhomat e tyre por edhe jashtë, nëpër rrugë. Dhe kishin dashur të shkonin edhe në shesh. Ne nxorëm ca policë dhe u futëm ca shkopinj bythëve. Nuk nxorëm tankse, se nuk ish nevoja, por edhe ato i kemi. Studentët janë fëmijët tanë, por pas tyre kuptohet kush fshihet. E kuptoni apo jo?! Armiku, s’ka fjalë tjetër. Situata është delikate, shumë delikate. Shoku Ramiz po merret vetë me të! Unë ju thirra se ata studentë kanë prindër, vëllezër, motra, të afërm. Ju mund të dëgjoni fjalë të tjera. Po kjo është e vërteta. Shkoni dhe sqaroni njerëzit. Partia lart është shumë e shqetësuar. Tani ka zëra se ata do duan të dalin prapë në shesh, por le ta provojnë po jua mbajti!”. Xhelili iku si era.
Kujt ia thatë së pari që ju e kishit rregjistruar drejtuesin e partisë?
Me Nexhatin dhe Spartakun u shtymë të dalim sa më shpejt. Bëmë për nga qendra. Afër mapos së këpucëve u thashë zë ulët. E inçizova! Ata të dy në një gojë: - Vërtet! Je i modh, qe palla!
Shkuam në shesh. Kish njerëz jo pak, por jo gjullurdi. U vërtitëm me kasetën në xhep. Të kesh t’ia çosh Elez Biberajt! Si thua i merr 2000 dollarë?-i pyeta. “Ç’a thua”, ku ka të paguar kjo!- thosh Tak Pecani. “Atëhere për një vit rakinë me qepë nga liqeni e kini nga unë.” E kishim bërë zakon që gati çdo ditë “drekën” ta hanim të tre nga liqeni me raki dhe qepë. Njëherë i katërt bëhej Lul Minxhozi, njëherë Besnik Bisha e ndonjëherë Genc Pollo. Pollo s’pinte. Ai sa kish ardhur nga Austria dhe i gëzohej me një aparat fotografik jetës së natyrës. Fotografonte gjethe, miza dhe një ditë edhe një njeri mbi një trap të sajuar me velë në liqen. Por kur hynte në debat ndjehej kultura e marrë në perëndim. Dhe përbuzja e gjendjes tek ne gjithashtu. Sheshi gjysëm i mbushur me të heshtur u zbraz si me urdhër në 8:20.
Pse, çfarë ndodhi?
“Ç’ndodhi?”, pyeta Nexhatiun. “Fillon “Katani””, tha ai. Këta jemi ne! E shtymë xhiron me kasetë në xhep deri afër “Florës”.
Këmbë njeriu. Nga trotuari në krah të ambasadës kubaneze, tamam ku është porta e saj, ambasadorja e Kinës vet i tretë. Ne nga krahu afër “Derrit”, kështu e quanim gjelltoren tek ai vend. Në mes kalon një “IFA” mbushur me ushtarë të armatosur. Ambasadorja kineze na hedh një vështrim ironik. Dukej sikur thosh: ”Më zi se ne me Tianenmenin do e kini me studentët! Do e shihni!”
A e mbajtët kasetën dhe a u përpoqët ta zbardhnit, dhe a e raportuat atë te shefat e gazetës?
S’duhet të kem fjetur atë natë. Kisha inçizuar Rexhep Qosen nga “Zëri Amerikës” ditën kur u largua Ismail Kadare nga Shqipëria, atë kasetë e kam akoma, por kjo me Xhelilin ishte tjetër gjë. Përpëlitja mendimin ta mbaj si relike kasetën apo t’ia çoj studentëve. Nuk e ndava deri kur vajta ne sheshin e qytetit “Studenti”. Ishte ora 9:30 e ditës së hënë. Gjysëm ore më parë kisha dalë me vrull nga zyra e kryeredaktorit. Ai më pyeti se çfarë shkrimi do bëja gati për gazetën e radhës dhe unë i thashë se tek Studentët po bëhet nami. Ai më tha se ne nuk kemi punë andej dhe i thashë se si nuk paska punë “Zëri i Rinisë” tek rinia?! Ika bashkë me kolegun Faruk Myrtaj. Pas ndonjë ore në shesh erdhi kryeredaktori. Nuk kërkoi ndjesë me fjalë, por me sytë e zbutur. Në shesh studentët ishin shumë pak. Azem Hajdari më kujtohet me atë xhupin e shkurtër prej meshini të zi i bënte duart si në një këngë majekrahu dhe i vikaste studentëve, vajza dhe djem, nëpër ballkonet e dritaret e godinave përreth: ’Nuk duam spektatorë! Nuk duam spektatorë!
Çfarë ndodhte në ato momente në sheshin e Qytetit Studenti?
Por sheshi sekondë pas sekonde po mbushej më shumë me qytetarë nga Tirana se me studentë. Tek vendi që më vonë do bëhej tribuna e njohur filluan të shpallen kërkesat. Duam drita! Rroftë Kadare! Rroftë Rexhep Qosja! Të parin fjalim të saktë e bëri Thanas Mustaqi, gazetar i vjetër nga Durrësi. Takoj Blendi Fevziun. Im vëlla e kish patur në gjimnaz. “Ore!”, - them. Mbledhje po bëni?” “Kemi frikë, - më tha. Parmbrëmë na rrahën!” I thashë të vinte me mua në zyrë se do i jepja diçka me shumë rëndësi. Kur bëra dy hapa me Blendin takoj Myftar Gjanën. Ai vinte shpesh tek “Zëri i Rinisë” me vjershat e tij. Shkumbëzonte nga inati. “Çfarë të kërkojmë s’dimë!”-më tha.
A ndërhytë ju në debatin e tyre?
Po, u thashë “Kërkoni dorëheqjen e Byrosë politike i thashë! Kërkojeni!” Atë kohë mendoja se Ramiz Alinë e pengonin Xhelilat dhe Simonat të demokratizonte Shqipërinë. Edhe Rexhep Qosja kësaj i mëshonte në kasetën time. Pak më poshtë në lëndinën me baltë Arben Imami me Pirro Kitën dëgjonin fjalimet e çoroditura të stundetëve. “Ben, i thashë. Ty të takon të flasësh. Je pedagogu i tyre. Ky rast s’vjen më.” Me Ben Imamin ishim miq të vjetër nga gjimnazi. Kur vinte një dramë në Durrës, disa vite para ‘90-tës, në tren më kish tronditur kur më pat thënë se Enver Hoxhën e kishin mbajtur gjallë me gjak fëmijësh.
Gjithë këto ndodhën në pak orë dhe cili ishte reagimi?
Duke zbritur qytetin “Studenti” me Blendin takova dy vajza dhe një djalë të Poligrafikut të repartit ku ne shtypnim gazetën. I ktheva mbrapsht, i mora në zyrë dhe u përgatita një fjalim të shkurtër që mbeshteste studentët dhe shpallte grevë nëse nuk plotësoheshin kërkesat e studentëve. Blendi Fevziut më parë i kisha dhënë kasetën. Kur ngjitem sërish tek qyteti Studenti shoh Sali Berishën pranë një godine. Po u fliste ca stundetëve. Afrohem me “Sony”-n në dorë.
Desha të bëj hapur gazetarin perëndimor. E pyes se çfarë po u thosh. Më thotë se Partia do u zgjidhë kërkesat, por ata duhet të futen në mësim. Largohem i pakënaqur dhe i fshij si të parëndësishme fjalët e tij. Sigurisht që bëra gabim.
Afër sheshit Faruku më tha se Myftar Gjana e kish shpallur kërkesën për Byronë politike. Ben Imami tre muaj më vonë në xhiro më tha me humor: ”Ma fute qelbanik!”
Por mjaft…nuk dua të shkuaj më. Duket si mburrje koti!
Çfarë ndodhi me kasetën! Nuk e di.
Mbaj mend Blendin të më ketë thenë që ajo ishte vënë të dëgjohej nga studentët dhe pas asaj kishte shtuar bindja se tanksat e Partisë së Punës i kishin zinxhirët e ndryshkur dhe se Partia ia kish frikën studentëve. Po mbaj mend edhe Besnik Mustafajn që pas tre ditësh ndërsa nata ndrinte nga sytë që xixonin prej inati të studentëve që fishkëllinin fjalimin e Ramiz Alisë me dërgatën e tyre në Pallat të Brigadave. T’i thosh në vesh Nexhatiut: ”Janë shumë të fortë studentët! Kanë inçizuar Xhelil Gjonin!!!” S’do i shkruaja këto rreshta po të mos kisha dëgjuar Berishën ti thosh Fevziut tek “Opinioni” se ajo puna e kasetës ishte punë e sigurimit. Edhe pse atëbot, realisht, “disidenca” ish në modë! Dhe atë mund ta bënte cilido gazetar.

Wednesday, November 17, 2010

interviste me Ylli Dylgjerin

Sekretari i Rinisë: Si u thirr Berisha në Komitetin Qendror

Ylli Dylgjeri: Alia erdhi te zyrat e rinisë, donte ndryshim

Debati me Dor Kekon për bustin e Enver Hoxhës

Ylli Dylgjeri ishte instruktor në Komitetin Qendror të Rinisë, kur në vitet 1990 filluan kërkesat për ndryshim, apo dhe gjatë kohës kur në Qytetin Studenti filluan lëvizjet e para. Pas dëshmive të protagonistëve, që kërkonin ndryshimin në atë dhjetor të 1990-s, kemi edhe dëshminë e një funksionari partiak të rinisë, që flet sesi i ka parë ai këto nevoja për ndryshim të rinisë dhe situatën brenda strukturave partiake. Dylgjeri tregon për ngjarjet, që sipas tij, ishin të rëndësishme për vitin 1990 e deri te lëvizja studentore, takimin e tij të parë me doktor Sali Berishën.

Zoti Dylgjeri zhvillimet politike në vend në 1990 ju gjeti në krahun tjetër, nuk po themi krahun kundërshtar të ndryshimeve, por ju gjeti “në tribunë”. Si e keni parë ju këtë pozicionim?

Pyetja bëhet në nëntor të vitit 2010, brezi juaj ka njohje dhe mosnjohje të zhvillimeve politike të Shqipërisë të viteve ’90. Them kështu se deri më sot kam dëgjuar dhe lexuar qindra faqe që kërkojnë të hedhin dritë mbi ngjarjet e 1990-ës. Jam fanatik dhe dua të theksojë se historia është histori, dhe duhet shkruar ashtu siç ka ndodhur ngjarja dhe fakti. Kronikanët kanë hedhur dritë në mjaft fakte, por sigurisht kanë folur nga pozitat e tyre të reja politike. Në vitet 1990 unë punoja në KQBRPSH (Komiteti Qendror i Bashkimit të Rinisë së Republikës së Shqipërisë), prej një periudhe 5-vjeçare. Sigurisht që ne ishim strukturë rinore, vazhdim i rinisë antifashiste, e cila ishte ndërtuar nga një platformë dhe udhëhiqej nga vija politike e PPSH-së. Ne atëherë quheshim rëndom edhe ‘rripa transmisioni’, një shprehje e huazuar nga vendet e lindjes komuniste dhe staliniste. Edhe kjo platformë ishte ngritur mbi një slogan, sepse ne quheshim organizatë masash dhe slogani ishte se “socializmin e ndërtojnë masat, partia i bën ato të ndërgjegjshme”. Gjithësesi duhet kuptuar se pas viteve ’85 edhe organizata e rinisë filloi të çliroheshe nga sloganet dhe ideologjitë M-L. Në këto vite u prodhua një sllogan i ri, i cili ishte edhe si platformë udhëzuese për rininë, ai quheshe “si është rinia sot, është atdheu nesër”. Ishte rinia e së nesërmes që u tubua dhe shpejtoi proceset demokratike në vend. Nëse do i hedhësh një vështrim aktorëve të kohës, ata sot janë radhitur kudo, në institucione dhe OJQ, në forcat politike të kohës sonë, në administratë, institucione, në diplomaci. Ish-sekretari i KQBRPSH-së Mehmet Elezi është sot ambasador në një nga përfaqësitë tona në perëndim, po kështu pasardhësi i tij Lisen Bashkurti për vite të tëra punoi në diplomaci, ministri aktual i Jashtëm ishte instruktor në KQBRPSH dhe vetë kryeministri i vendit ka qenë mik i ngushtë i kuadrove të rinisë së asaj kohe. Berisha doktor, ishte prezent dhe aktiv në debatet politike të kohës, i dashuruar veçanërisht me zhvillimet politike në Kosovë. Për të vazhduar më tej edhe me deputetë që kanë qenë punonjës të këtij aparati si Qemal Minxhozi, Fatmir Xhafaj sekretari i I i Komitetit të Rinisë së Tiranës, apo biznesmeni Koço Kokëdhima, që e mbante këtë post në Fier. I dhashe këto emra për të kuptuar pyetjet që më bëtë pak më para kur më thatë “kampi kundërshtar”. A mund të quhen kundërshtarë sot këta? Jo. Ata ishin dhe janë pjesë e mekanizmit politik që solli pluripartizmin në demokraci.

A kërkonte rinia e asaj kohe liberalizimin e jetës dhe të politikës?

Për t’u rikthyer në vite do të desha të theksoj se hapat liberalizues në rininë e viteve ’90 po përparonin vrullshëm dhe ishte vetë fryma e kohës dhe sidomos do të thosha, rënia e murit të Berlinit si dhe kriza ekonomike e cila kish pllakosur vendin. Radhët e Bashkimit të Rinisë ishin pakësuar dhe propaganda jonë nuk zinte më vend tek rinia. Këtë e ndihmonte edhe kriza ekonomike në vend. Kërkohej të dilej nga kriza ekonomike me lloj marifetesh pseudoekonomike. Më kujtohen disa inisiativa absurde të asaj kohe që kishin bënin me reformat në oborrin kooperativist. Për të shtuar prodhimin blegtoral në fshat byroja politike vendosi që fshatarëve t’u njohë mbajtjen e dy kecave meshkuj në shtëpi. A mund të pillte ekonomia prej dy kecave meshkuj, kur ata nuk pillnin vetë? Pas kësaj zhvillohen disa plenume, të cilët në thellësi dukeshin si veprime për të sjellë demokratizim. Meqënëse ishin ndryshime me pikatore, ata mund të pranoheshin nga publiku, që atëherë quhej popull, i cili vuante krizën e ditës. Kemi ndryshime në udhëheqjen e Pleniumit të KQ të PPSH-së, të byrosë politike dhe të sekretariatit.

Ndërkohë që kazani ziente, kemi dyndje në ambasadat e huaja në Tiranë. Duhet thënë që ky ishte momenti më i vështirë për ne punonjësve të KQBRPSH-së, sepse duhet të hidheshim në fushata për të bindur rininë për të zezat që kishte dhe sillte jeta në perëndim. Ishte sforcim dhe njëherësh dhimbje edhe për ne që e përjetonim dhe e vuanim njëlloj ekonominë. Duke i përshpejtuar ngjarjet kemi largimin e shkrimtarit të madh Kadare, që për ne përbënte një lajm të madh. Pas largimit të tij dhe debateve pro dhe kundër që shoqëruan ikjen e tij, kemi një lajm që vinte nga brenda strukturave të larta të KQBRPSH-së; Lisen Bashkurti dorëzon tesëren e anëtarit të PPSH-së duke qenë nën ombrellën e PPSH-së?! Ai mund të japë shpjegime shumë më të sinqerta lidhur me këtë largim. Mbaj mend që pas kësaj në mbledhjet e rëndomta që bënim në aparat Liseni shpreheshe: “E dorëzova teserën e PPSH-së, sepse më vunë mbi shpinë ngjarjet e ambasadave. Tash e tutje organizata e rinisë do të njohë Ramiz Alinë vetëm si president i vendit”, duke i fshirë në këtë mënyrë funksionin e sekretarit të I të KQPPSH-së.

Cili ka qenë qëndrimi i Ramiz Alisë më KQBRPSH-në në këto kohë?

Për herë të parë, pas 35 vitesh, në zyrat e KQBRPSH-së, të cilat ndodheshin në një godinë me KQPPSH-së vjen në mbledhjen tonë të aparatit Ramiz Alia. Më kujtohet, që pasi zuri vend në krah të Lisenit tha: “Kam punuar në këto zyra dhe e vizitova përsëri zyrën time pas 30 vitesh. Ajo që vura re ishte se nuk kish ndryshuar pothuajse asgjë nga ambientet që unë kam lënë, po ajo skrivani, po ato kolltuqe, po ai mobilim, po ato piktura”. Nënteksti ishte i qartë, Alia na ftonte për ndryshim. Duke iu drejtuar kryeredaktorit të “Zërit të Rinisë” ai thotë “Remzi, kohët kanë ndryshuar edhe “Zëri i Rinisë” duhet të ndryshojë. Tani s’ka më tralala tralala, hipi miu në tra, tani kemi opozitën përballë, duhet të ndryshojmë gazetën”.

Gjatë organizimeve të konferencës kombëtare të talenteve të reja në Korçë dhe mbaj mend që gjatë kohës që po merresha me organizimin e sallës së konferencës më vjen i ndjeri dhe miku im Teodor Keko dhe më thotë “Ylli duhet ta heqësh bustin e Enver Hoxhës nga kjo sallë, është një konferencë talentesh rinore të letërsisë, të arteve dhe këtu s’ka vend për bustin e Enverit.” Unë hezitova një çast dhe pastaj i dhashë një përgjigje burokratike “dekori i sallës është miratuar nga lart dhe unë nuk mund të lëviz asnjë kokë që më heq kokën time.”

Angazhimi i juaj gjatë lëvizjeve të Dhjetorit ’90?

Ne ishim prezentë në Qytetin Studenti dhe ajo çfarë më ngacmonte në vetëdijen time ishte “pse jemi këtu dhe çfarë duam të bëjmë”. Askush nga eprorët tanë nuk na dha ndonjë detyrë, urdhër se çfarë duhet të bënim. Gjatë gjithë kohës ne vështronim dhe dëgjonim lektorët e njëpasnjëshëm që dilnin në tribunën e improvizuar në Qytetin Studenti duke kërkuar fillin e asaj që thonin. Në orën 16:30 të datës 10 dhjetor 1990 studentët u tubuan në fushën e sportit të Qytetit Studenti. Në atë kohë mbërriti mes tyre doktor Berisha, i cili u prit me brohoritje dhe iu kërkua që të merrte fjalën. Studentët kërkonin solidarizim për arsye se nuk pranonin ushtrimin e dhunës që kishte ndodhur në rrugën Labinoti një natë më parë. Opinioni i studentëve për doktorin në atë kohë ishin pozitive sepse ky opinion vinte pas shkrimeve dhe replikave që Berisha bëri në takimin e Ramiz Alisë me intelektualët te Lidhja e Shkrimtarëve. Doktori u tha studentëve se “kam dëgjuar se është ushtruar dhunë ndaj jush. Unë nuk e justifikoj dhunën mbi ju dhe për këtë marr përsipër ta dërgoj zërin lart, të bisedoj me shokët në Komitetin e Partisë së Tiranës për këtë ngjarje të shëmtuar.” Pas fjalës së tij studentët u qetësuan dhe u shpërndanë. Rreth orës 19:00 të asaj dite më thërrasin për mbledhje në Komitetin e Partisë së Tiranës. Isha bashkë me instruktorin tjetër të rinisë Arben Saliun. Në korridor të katit të dytë, ku sot është selia e PS-së, përballemi me Foto Çamin, i cili na thotë “ç’bëhet nga studentët”, më pyeti. E sqaroj se “sapo ka përfunduar tubimi i pasdites dhe studentët ndjehen të qetë pas fjalës që mbajti doktor Sali Berisha. Në opinionin tim – i thashë – doktori zinte vend te ata, duhet shfrytëzuar për përmbajtje.” Me kaq ai u largua për në zyrën e sekretarit të I të Komitetit të Partisë të Tiranës. Pas 10 minutash nga zyra e sekretarit të parë vjen urdhëri: “Dylgjeri dhe Saliu të kontaktojnë me doktor Berishën dhe t’i thonë të vijë në Komitetin e Partisë.” Pasi morëm këtë urdhër dolëm për të kërkuar doktor Saliun. Shkuam në shtëpinë e tij në rrugën Fortuzi dhe pasi i ramë derës na doli e shoqja, Liri Berisha. U prezantuam dhe i themi se “jemi instruktor të KQBRPSH-së. Doktorin e kërkojnë në Komitetin e Partisë”. Zonja Berisha, pak e ndrojtur na u përgjigj “doktori nuk ndodhet këtu.” U kthyem dhe bëmë një shëtitje përgjatë bulevardit “Dëshmorët e Kombit: kur për fat shohim doktorin. Ai ishte me një grup intelektualësh si Kujtim Çashkun, Besnik Mustafajn, etj përballë bustit të Stalinit. Ishin ndalur dhe po diskutonin. E thërras dhe i transmetoj porosinë. “Po, - më thotë – jam njoftuar edhe nga një kanal tjetër nga Komiteti i Partisë së Tiranës”.

Pse e keni shkruar ditarin zoti Dylgjeri?

E kam shkruar i nxitur dhe nga një mik i imi i asaj kohe, i cili më thoshte se “ti je dëshmitar okular i kohës, mund t’i hedhësh këto fakte në letër se do t’i duhen ndonjë ditë historisë”.

Wednesday, November 10, 2010

Interviste me Ylli Popen

Ekskluzive/ Akademiku tregon peripecitë për artikullin e botuar në prill ‘90

Ylli Popa: Ramiz Alia urdhëroi
përgjimin tim nga Sigurimi i Shtetit

“Kemi mbetur mbrapa se nuk ditëm të ngriheshim në kohë”
Gilmana Bushati


Në një intervistë ekskluzive për “Gazetën Shqiptare”, akademiku Ylli Popa, flet për shkrimin “Në kërkim të kohës së humbur” botuar më 27-28 prill 1990. Ai tregon sesi në Shqipëri, pas vdekjes së Enver Hoxhës, në 1985 njerëzit kërkonin ndryshime nga drejtuesi i ri i shtetit, Ramiz Alia. Por, ai nuk po i bënte këto ndryshime dhe siç ka treguar historia, gjithnjë shqiptarët janë të vonuar në përcaktimin e të ardhmes së tyre. Profesor Popa pohon se, Teodor Keko i kishte kërkuar një shkrim për gazetën “Drita”, por pasi e kishte lexuar, ai i kishte sugjeruar ta botonte te gazeta e Partisë së Punës, “Zëri i Popullit”. Popa më pas tregon për peripecitë që e ndoqën pas botimit të artikullit të prillit 1990.


Zoti Popa, në fund të prillit 1990, ju botuat një shkrim te gazeta “Zëri i Popullit” me titullin “Në kërkim të kohës së humbur”, që është titull i romanit të Prustit që atëherë konsiderohej si i ndaluar....
Situata ishte e tillë, që ne humbëm shumë kohë, vendi kishte marrë një drejtim tjetër nga ai që i duhej. E mora titullin nga romani i Prustit, që e kisha në shtëpi, pasi m’u duk i përshtatshëm për shkrimin ashtu dhe për situatën në vend.
Një shkrim i tillë duhet të ketë qenë problem për ju, por edhe familjen tuaj apo jo?
Unë pasi e shkrova, pra i dhashë dorën e fundit, të parët që e lexuan ishte familja ime. Këta i pyeta nëse duhej apo jo ta çoja për botim, pasi artikulli kishte rrezikun e vet. Këta më thanë po, prandaj e dërgova për botim.
Pas shkrimit u fol shumë që artikullin nuk e kishit shkruar ju, por Ramiz Alia?
Po, pati të tilla fjalë dhe thashetheme pas artikullit se njerëzit u habitën pse një artikull aq i fortë të dilte në atë mënyrë, dhe për më tepër i shkruar nga një doktor dhe jo nga një gazetar. Shumë njerëz u çuditën kur lexuan atë artikull saqë thoshin që s’është shkrimi im, por i Ramiz Alisë, sikur ai po përdorte emrin tim, që isha edhe i njohur në shumë rrethe. Pati xhelozi, njerëzit thoshin si të dalë ky kur kishte mjaft të tjerë para meje që mendonin si unë.
Ju thoni se rrethet akademike, por edhe shoqëria ziente nga kërkesa nën zë për ndryshime...
Idenë e ndryshimit e kishin dhënë edhe të tjerë që thoshin se pse nuk po ndodhte ndryshimi. Madje aq shumë bisedohej për këtë gjë, sa Ramiz Alia fitoi shumë pikë, sepse njerëzit e mendonin si njeriu që do të bënte këtë ndryshim që pritej. Ky e filloi vonë drejtimin e shtetit, por ndryshimet nuk po ndodhnin, që kërkoheshin edhe nga njerëzit që kishin luftuar. Ngaqë isha doktor unë bëja vizita nëpër shtëpi dhe pasi i vizitoja njerëzit bënim biseda. Njëherë vizitoja Andon Gjermenin, pasi e kisha mbaruar vizitën, po pinim një kafe që na e kishte shërbyer bashkëshortja. Gjatë bisedës ai më tha: “Çfarë bën ky Ramizi, pse nuk po lëviz (ai vetë kishte qenë partizan), nëse ka frikë le të dalë e të na i thotë hapur në televizion ‘dua ndryshime, por ka pengesa’.” Ai kishte parasysh Nexhmijen. “Edhe ne që kemi luftuar jemi të gatshëm të dalim sërish të luftojmë. Të na e thotë hapur e shqip”. Por në fakt nuk ndodhi asgjë. Pastaj edhe loja që u bë me lëvizjen studentore u manipulua.
Ju i kërkonit një regjimi të ndryshonte, a mund të ndryshonte në vetveten regjimi?
Komunizmi, në të gjitha vendet e Lindjes ka qenë i ashpër, te ne ka qenë i egër. Kryetarët e Komiteteve Qendrore dhe anëtarët e byrove politike në të gjithë vendet e Lindjes i ngjanin njeri-tjetrit, kështu dhe sjellja e komunizmit me shoqërinë do të ishte e njëjtë. Në 1948, kur isha në Rumani për studime, fakulteti na lejonte që të përdornim kockat e njerëzve për studime anatomike. Unë bëja rrugën në këmbë nga fakulteti deri te konvikti. Njëherë ndërsa e bëja këtë rrugë, së bashku me çantën e kockave, në një rrugë pranë fakultetit, rrugë plot vila ku jetonin profesorët, një rrugë e bukur plot bli, e cila mbante një erë të mirë, ishin mbledhur shumë njerëz. U afrova dhe pashë një të vdekur në rrugë dhe një heshtje e madhe. Dikush më tha se ishte pushkatuar nga regjimi dhe se e kishin lënë në rrugë. Mbaj mend se në të gjitha sheshet e Bukureshtit kishte të ekzekutuar. Dhe kjo ndodhte pikërisht në kohën e Gjeorgjodeshit, i cili shihej si një diktator më i butë.
Shumë nga këto regjime ishin shumë të egër, edhe andej kishte të persekutuar, të internuar, të burgosur, të vrarë, kampe pune. Në Shqipëri ekzistonte këneta e Maliqit, ku dërgoheshin të burgosurit për të tharë, një vend i tillë i ngjashëm quhej Delta e Danubit, pikërisht në vendin ku Danubi derdhet në Detin e Zi. Regjimi i atjeshëm donte ta dominonte këtë deltë që të mos kishte përmbytje dhe atje i çonin të punonin të burgosurit, që disa vdisnin atje në punë, disa sëmureshin e kështu me radhë.
Edhe krerët e partive në vendet e Lindjes donin të vepronin sipas ligjit të tyre, ato duhet të ishin të gjithë njëlloj, se përndryshe i hiqte apo i largonte Rusia, pasi influenca e saj ishte shumë e fortë. Nëse këta krerë nuk zbatonin politikën e saj, largoheshin nga skena politike. Te ne ishte edhe më i egër, pasi në 1967 u ndalua edhe feja. Në Rumani feja nuk u ndalua, por në seminaret fetare sigurimi i shtetit kishte vënë të gjithë njerëzit e tij, në mënyrë që të kontrollonte edhe besimin. Vija e përgjithshme e këtyre regjimeve ishte egërsia. Po t’i hedhim një sy kundër revolucionit në Hungari, shtypja atje ka qenë tejet e fortë dhe e ashpër. Perëndimi nuk po reagonte pas protestave të hungarezëve, prandaj ndërhynë trupat ruse. Unë e dëgjoja këtë nga një radio e vogël në një stacion italian. E dëgjoja ndërsa komentatori fliste në radio “ja po hynë tanket sovjetike”. Rusët bënë masakër në Hungari, ata i merrnin njerëzit dhe i pushkatonin dhe trupat e njerëzve i lidhnin pas makinave, që i merrnin me vete përgjatë gjithë rrugës. Unë isha në Budapest për të dërguar pacientë për dializë. Kishte pak kohë që kishte shtypur kundërrevolucioni, në fakt ai kishte qenë revolucion. Afër klinikës ku bëhej dializa bisedova me njerëz që kishin qenë dëshmitarë të ngjarjeve të tmerrshme. Në rrugën “Yle Ut” kishte një Kishë dhe kur hynë sovjetikët me tanke, njerëzit u futën në kishë për t’u strehuar. Rusët i kanë nxjerrë nga kisha dhe i kanë pushkatuar që të gjithë dhe më pas tanket kanë kaluar disa herë mbi trupat e njerëzve deri sa sheshi është mbushur më gjak dhe njerëz të copëtuar. Këtë ngjarje ma tregoi dhe Ahmet Kamberi, që më pas u bë dhe ministër Shëndetësie. Me këto shembuj dua të them se regjimet e tilla i ngjanin njëri-tjetrit për nga egërsia.
Me këtë doni të tregoni se historia e shqiptarëve është rrjedhojë e zhvillimeve në vendet e tjera të Lindjes?
Nëse hedh kokën prapa, historia jonë është një histori e vonesës në veprim. Shqiptarët kanë kontribuar për të gjithë, por nuk kanë menduar të veprojnë në fillim për veten. Më kujtohet historia e perandorisë otomane. Shqiptarët në vitet 1823 në Greqi dhanë një kontribut të madh në fitoren e pavarësisë së saj. Ka pasur shumë shqiptarë nga Janina dhe Selaniku që morën pjesë në revoltat kundër perandorisë osmane dhe në parlamentin e parë që doli pas fitores së pavarësisë deputetët shqiptarët ishin pothuaj po aq sa edhe deputetët grekë. Këtë ndihmë nuk e dhanë për veten e tyre, por për të tjerët. Angazhim dhe kontribut shqiptarët kanë pasur edhe në fitoren e pavarësisë së vendeve të tjera, si në Bullgari, Serbi, Greqi, dhe kur të gjithë këta fituan pavarësinë dhe morën tokën e tyre, dolën që kishin pretendime edhe për tokat e tjera, për tokën e shqiptarëve, se ne ende ishim nën sundimin osman. Ne ishim të vonuar prandaj jemi në këtë gjendje. Kemi mbetur mbrapa të tjerëve edhe sepse nuk ditëm të ngriheshim në kohën e duhur.
Dhe kush ua kërkoi shkrimin?
Ramizi po e zgjaste këtë punë, ai kishte ndërmarrë reforma siç ishin tokëzat dhe tufëzat me dhi e dhen (që i ngriti vetëm me bagëti meshkuj se nuk donte që të shtoheshin). Në këtë kohë përballë “Berlinit” mblidheshin intelektualët për të pirë kafe. Takohem atje me shkrimtarin Teodor Kekon, një nga drejtuesit e “Dritës”, ia njihja të ëmën Xhanfize Kekon. Ai më thotë “na shkruaj ndonjë shkrim për te gazeta”. Iu përgjigja se kam filluar të shkruaj dhe s’besoj se do t’i interesonte atij. Por, ai erdhi në shtëpi dhe e mori ta lexonte shkrimin. Pasi mbaroi vuri duart në kokë, dukej i tronditur. Më tha se “shkrimi është një bombë”. Pastaj më tha që shkrimin duhej ta çoja te “Zëri i Popullit” pasi ka më shumë tirazh dhe do ta lexonin më shumë njerëz se sa te gazeta “Drita”. E çova te Marash Hajati, atëherë kryeredaktor i kësaj gazete. E lexoi i gjithë stafi, i cili e pëlqeu shkrimin. Dikush më thoshte, sikur të bënin ndonjë ndryshim, në mënyrë që ta zbusja. Ose kishte nga ata që këmbëngulnin që ta ndryshoja titullin, ose një tjetër që më pyeste “çfarë kohe ka humbur partia”. Unë nuk i ndryshova asgjë. U thashë, nëse do të bëni ndonjë ndryshim do t’ju padis për ndryshimet e bëra. Edhe Marashi e pëlqeu, por para se ta botonte i thashë se, nëse ke frikë, ma thuaj. Ai s’kishte frikë, kështu që vendosi ta botojë. Por kur doli artikulli mora vesh vite më vonë se Marashin e kishin larguar nga vendi i punës dhe i kishin bërë vërejtje, pasi ishte shprehur se ishte dakord me përmbajtjen.
Po reagimet e para cilat ishin pas botimit të artikullit?
Artikulli doli në dy numra, më 27 dhe 28 prill 1990. Kishte kaluar një javë nga shkrimi dhe opinionet zienin gjithandej. Në atë kohë vazhdoja të isha shef klinike i kardiologjisë, shef katedre në fakultet dhe njëkohësisht edhe deputet. Isha në dhomën e punës në spital, kur bie dera dhe hyn një student i imi. E pyeta, “pse erdhe Petrit?” më thotë që s’kishte ardhur për veten, por për mua dhe artikullin. Ai më thotë pastaj, se artikulli kishte krijuar pakënaqësi dhe se ishte marrë një vendim që unë të ndiqesha këmba këmbës nga Sigurimi i Shtetit, të më përgjohej telefoni, të mësohej gjithçka për mua, kush hynte dhe kush dilte në shtëpinë time. E kuptoja që po thoshte të vërtetën se këto gjëra ai i dinte nga i ati. Unë bëra sikur nuk e kuptova, prandaj e pyeta se “çfarë kuptimi ka kjo”. Dhe ai ma shpjegoi sërish. Pasi iku mendova se unë, duke qenë deputet i Kuvendit Popullor duhej marrë një leje për të më ndjekur nga strukturat e shërbimit sekret. Deputet më kishte propozuar Enveri, për shkak se isha i afërt me të, me familjen, unë flija në shtëpinë e tij pasi ai kishte nevojë për shkak të krizave, edhe shtëpinë që më dhanë këtu, ma dhanë pikërisht që të isha afër tij. Nejse, unë gjithnjë mendoja se si ishte marrë leja për të më ndjekur, pasi një leje të tillë e lëshonte vetëm kryetari i Kuvendit, që në atë kohë ishte Ramiz Alia, i cili edhe mund të kishte dhënë aprovimin për këtë gjë.
Po ju u ankuat për një gjë të tillë?
Nuk kaloi shumë kohë nga lajmi që mora vesh dhe mendova me vete se nuk duhet të luaj më rolin e budallait, pra sikur nuk ka ndodhur asgjë. Prandaj i them Sihat Tozaj, atëherë sekretar i Kuvendit Popullor. Ai duhej ta dinte një gjë të tillë, pra nëse Ramizi e kishte marrë këtë vendim. Më pret Sihati në zyrë, ishte ditë me shi. Për të mos e nxjerrë burimin nga e kisha marrë lajmin, i them që kam gjetur në zyrë një letër anonime që më thotë se po ndiqesh nga sigurimi i shtetit. Ka kaluar një javë e pak që nga shkrimi, por a ekziston ende një rregull i tillë, që nëse një deputet ndiqet nga shërbimi sekret duhet marrë një vendim në Kuvend? Po, ai rregull ekziston dhe vendimi duhet të merret nga Ramiz Alia. (Unë atëherë e kisha pacient Ramizin, e kuroja për zemrën.) Ndërsa për letrën më thotë se “ndoshta është ndonjë shaka”. Atëherë i kthehem dhe i them “shoku Sihat dua që Ramiz Alia ta dijë që unë jam në dijeni që sigurimi po më ndjek dhe për këtë duhet një vendim. Unë dua të di se Ramizi e di këtë punë që është bërë apo jo me pëlqimin e tij. Sihati më tha se do t’ia transmetonte këto vetë Ramizit. Kaloi sërish një javë dhe e marr sërish në telefon Sihatin, i cili më kërkoi në zyrë. Kur u takuam më tha që i kishte thënë Ramizit të gjitha fjalët e mia, por ai nuk kishte kthyer asnjë përgjigje. “Si, nuk tha asnjë fjalë?”. “Po, - m’u përgjigj – më dëgjoi me vëmendje dhe nuk tha asnjë fjalë. Ai e ka dhënë urdhërin që të ndjekin.
A kishte reagime të tjera sa i takon artikullit?
Po, kishte reagime, që unë i mësova më vonë. Një ministre e jona, pas takimit me popullin në Gjirokastër, në bashkëbisedimin që kishte me pjesmarrësit, e pyesin “si është puna me atë artikullin?”. Kjo i përgjigjet “I kam thënë shoqes Nexhmije se kot e mbani atë aty, se ai ka të shoqen rumune, janë revizionistë.” Edhe Ramizi ka folur për shkrimin në takime të tilla, si në Korçë dhe Gjirokastër. Kur e pyesin për artikullin, ai thotë “ai artikull është për këtu”, duke futur dorën nën tavolinë e duke drejtuar një copë letër në koshin e plehrave.
A mundet një njeri, që nuk ka shkruar më parë, të bëjë një artikull të tillë, sa të shqetësojë të gjithë byronë?
Jo nuk është e vërtetë. Unë kam një shkrim tjetër në 1988, po si doktor. Në stafin e mjekëve kishte nga ata që shkruanin herë pas herë, Saliu e të tjerë. Ndërsa shkrimi i 1988 erdhi krejt ndryshe. Na u kërkua me patjetër të bënim analizën e klinikave, kur një gjë e tillë ishte bërë njëherë. Na mbledh drejtori i spitalit Luftulla Peza dhe na thotë që çdo shef duhej të bënte analizën e klinikës së vet dhe se në këtë analizë do të vinte kryetari i rajonit 1 dhe më vonë u njoftuam se do të vinte dhe anëtari i byrosë politike Manush Myftiu, për këtë ai më merr në telefon. Unë nuk pranova, por ai nguli këmbë. Atëherë gjatë gjithë natës e shkrova artikullin për kardiologjinë dhe disa gjëra të tjera. Më vunë në tribunë dhe lexova artikullin që kisha shkruar. U bë një pushim dhe pasi u mblodhën pas pushimit të gjithë më thanë se analiza ishte e mirë. Ideja e atij shkrimi ishte se politika mban afër njerëzit me partishmëri dhe jo të aftët. Dikush më tha se do të bëja shumë armiq me këtë ide që kisha hedhur. I thashë “mos u shqetëso se me këtë artikull të aftët do të kënaqen, ndërsa të paaftët s’do ta kuptojnë që janë të paaftë”. Aty ishte gazetari Musa Ulqini, ishte i ri atëherë dhe punonte te “Zëri i Popullit”. M’u lut që t’ia jepja artikullin për botim dhe ia dhashë. Pasi u botua m’u kërkua që ta përkthenin në anglisht dhe shqip, që të botohej në “Albanie Nouvelle”, sepse thoshin që edhe të huajt duhet ta marrin vesh se çfarë ndodh këtu. Artikulli u përkthye dhe u botua. Për artikullin më thirri në Komitetin Qendror Jani Polena, dhe më përgëzoi. Pas shkrimit të 1988 më bënë Hero të Punës Socialiste dhe më dhanë dhe Yllin e Kuq.

Monday, November 8, 2010

Interviste me Qemal Sakajeven

Për herë të parë flet kryeredaktori i gazetës së sindikatave për shkrimin e shtatorit

Sakajeva: Ja kush e porositi shkrimin e Sali Berishës te “Bashkimi”

“I gjithë aparati i censurës firmosi për atë”

Qemal Sakajeva, ishte kryeredaktor i gazetës “Bashkimi”, gazetë e sindikatave të punëtorëve, kur vendosi të botojë shkrimin “Demokracia dhe humanizmi – binom i pandarë”, i shkruar atëherë nga doktor Sali Berisha. 20 vite më vonë Sakajeva flet për shkrimin e botuar të doktorit të atëhershëm dhe kryeministri aktual, Sali Berisha më 17 shtator 1990, plot 28 ditë pas mbledhjes që Ramiz Alia bëri me intelektualët e Tiranës. Sakajeva thekson se shkrimin e kishte porositur ai, sepse intelektualët, por edhe shoqëria shqiptare kishte mbetur e zhgënjyer që Ramiz Alia nuk lejoi pluralizmin në gusht të 1990. Ai tregon se si Berisha donte ta çonte për botim te gazeta “Drita”, por që nuk ia pranoi kryeredaktori i asaj kohe, Bardhyl Londo. Më pas përmend edhe faktin se shkrimin e ka firmosur i gjithë aparati i censurës në gazetën “Bashkimi”, pikërisht gazetë që bënte propagandën e partisë në pushtet. Sakajeva tregon më pas për presionit që iu bë nga ana e Sofokli Lazrit, vendimi gojor për t’u shkarkuar, i cili nuk u ekzekutua. I pyetur nëse shkrimi ishte i porositur, siç flitej atëherë, por siç ka edhe zëra tani, Sakajeva e hedh poshtë këtë tezë duke thënë se shkrimin e kishte porositur ai si kryeredaktor dhe askush tjetër.
Zoti Sakajeva, ju ishit kryeredaktor i gazetës “Bashkimi” në kohën kur më 17 shtator 1990, doktor Sali Berisha botoi një shkrim, që u konsiderua si armiqësor. Cila ishte pikënisja e këtij shkrimi?
Unë me Berishën ishim miq. Kisha vetëm dy muaj e pak ditë që isha emëruar si kryeredaktor i gazetës “Bashkimi”. Berisha vinte shpesh në gazetë. Njëra prej ardhjeve të tij në gazetë qe ndryshe. Nuk ishte në mbrëmje, si zakonisht. Mbërriti pak pas mesdite. Saktësisht në orën 14:00 të 9 gushtit. Bënte zheg i padurueshëm. Duke fshirë fytyrën me shami, tha se kishte marrë një ftesë për takimin që do të bënte Ramiz Alia të nesërmen, më 10 gusht 1990. Kur mësoi se kisha të njëjtën ftesë, lamë kohën për të shkuar së bashku në Pallatin e Kongreseve. Gjatë dy pjesëve të takimit, ndenjëm bashkë, në karrige ngjitur. Qëndrimi i tij kurajoz i spikatur përballë Ramiz Alisë, bëri përshtypje të madhe aty brenda, por jashtëzakonisht më shumë më pas, ndër njerëz përkrahës dhe kundërshtarë. Por dolëm me një zhgënjim të madh. Pluralizmi nuk u lejua. Frikë edhe më e thellë mbuloi vendin. Njëherë, së bashku me shkrimtarin Zija Çela e shtymë Berishën të shkruante ndonjë artikull. Tek u ndamë afër rrugës “Fortuzi”, ai premtoi se “do të mendohem për të botuar diçka te ‘Bashkimi’”.
Dhe kur erdhi shkrimi?
Nuk kaloi shumë kohë nga kjo bisedë dhe ra zilja e telefonit, aty rreth orës 19.00. “Po të flas nga shtëpia”, njoha zërin e Berishës. “Artikullin e kam përfunduar. Eja pimë një kafe dhe ndërkohë e lexojmë.” E kishte shkruar me dorë, me kaligrafinë e tij tmerrësisht të vështirë. Për këtë arsye e lexoi vetë. Zgjata dorën ta merrja. Saliu e tërhoqi nga vetja duke buzëqeshur. “Do ta botoj në gazetën “Drita”. Arsyet do t’i shpjegoj. Nuk njihem mirë me Bardhyl London, kryeredaktorin. A na organizon një takim, të tre së bashku?”, më tha. E kundërshtova duke i thënë se artikullin e kisha porositur unë. Ai u përgjigj se “unë kam stetoskop. Atë nuk ma heq dot askush. Ti ke vetëm laps, ta marrin e ta thyejnë”.
Pra fillimisht, ideja e Berishës ishte që shkrimi të botohej në gazetën “Drita”. A u takuat me London dhe cili ishte qëndrimi i tij?
Po me arsyetimin e tij se publikimi i artikullit në “Drita” do të ishte më mirë, sepse gazeta u përkiste kryesisht rretheve intelektuale dhe ai donte t’u drejtohej pikërisht atyre. Atë ditë të 14 shtatorit 1990, e premte ora 18.00, unë, Londo dhe Berisha zumë vend në kolltuqet në thellësi të sallës së madhe të kafeterisë së ‘15-katëshit’. Bardhyli bëri disa vërejtje zbutëse. Po aq papritur foli pa mëdyshje: “Unë nuk mund ta botoj”. Atëherë u ndamë që brenda në sallë. Duke zbritur shkallët, Berisha e dha artikullin në variantin pa asnjë vërejtje, me titull “Demokracia dhe humanizmi – binom i pandarë”.
Ju vendosët ta botonit pasi nuk e pranoi gazeta “Drita”...
Vendosa ta botoj të hënën, më 17 shtator 1990. “Bashkimi” ishte e vetmja gazetë, bashkë me “Sporti Popullor”, që dilnin ditën e parë të javës. Mendja më shkonte për atë ditë, që edhe të lehtësoheshin mundësitë e ndonjë ndërhyrjeje të fortë zyrtare për ta ndaluar.
Ky shkrim, a kaloi nëpër gjithë stafin e redaksisë, pasi dihet se gazeta të tilla si “Bashkimi” kishin censurë të rreptë?
Pasi kisha firmosur mbi fletën-dokument të redaksisë, që i bashkëngjitej çdo shkrimi ose lajmi, para se të zbriteshin në shtypshkronjë, por që më së shumti kishin vlerën e miratimit politik të përmbajtjes në përputhje me vijën e partisë dhe të marrjes së përgjegjësive me emra konkretë sipas hierarkisë në ngjitje-autor, përgjegjës sektori, sekretar kolegjiumi, zëvendëskryeredaktor dhe redaktor, i thashë shefit të sektorit përkatës Pëllumb Bataj që ta lexonte. Ai i futi fletës shoqëruese një firmë tepër të madhe: “A e ka shkruar Saliu? Dakord, jam me të dy duart!”. E lexoi dhe e firmosi në mënyrë korrekte edhe sekretaria e kolegjiumit Luçije Doçi, duke u shprehur: “Është artikull i mirë”. Vonë në mbrëmje, kur faqet e korrekturës u sollën mbi tavolinë, erdhi edhe Berisha. Ai bëri një lexim të fundit, të vëmendshëm, për të mos kaluar ndonjë paqartësi, gabime shkronjash ose ngatërrime radhësh.
Cilat ishin reagimet e para?
E hëna ishte ditë pushimi për gazetarët e “Bashkimit” dhe unë çdo të hënë më vajzën e vogël Pranvera shkoja me biçikletë në një shëtitje rreth e rrotull Parkut të Madh. Familjes i thashë se kush të më marrë në telefon, nuk jam në shtëpi, të martën do të jem në ora 08.00 në zyrë. Të martën, që pa hapur derën dëgjoja zilen e telefonit që binte pa pushim. Kur kapa telefonin, në anën tjetër njoha zërin e Petro Latit, instruktor në drejtorinë e Shtypit të KQ të Partisë. Ai më njoftoi, me fjalë rreptësisht të numëruara që, “Sot në ora 9, duhet të vish në zyrën e Profesorit”. E mbylli telefonin, për t’i rënë sërish: “Ti e di që profesori është shoku Sofokli Lazri?!”
Çfarë ju tha Sofokli Lazri për shkrimin?
Për së pari dhe për së fundi, gjendesha aty, aq pranë dhe përballë njeriut me pushtet të fuqishëm. Nisi të flasë ngadalë, pa vështruar në sy. Shikimin e treste përtej dritares që për dekor kishte vilën e re dhe të vjetër të Enver Hoxhës. Më pas e uli shikimin në tavolinën e gjatë të punës. Mbi të, përpara vetes, mbante të hapur plotësisht dy faqet e brendshme të gazetës “Bashkimi”. Dalloheshin nënvizimet nervoze që ishin bërë në gazetë. “Si kryeredaktor, duke botuar këtë artikull të Sali Berishës, ke bërë gabimin më të rëndë, në gjithë historinë e shtypit shqiptar të pas Luftës Nacionalçlirimtare. Qysh atëherë e deri dje, ky mbetet artikulli më armiqësor në shtypin e partisë”, më tha. Mori stilolapsin dhe u ndal në paragrafin e dytë, pikërisht aty ku përmendet Kosova. “Kjo është një tezë amerikane, ata na thonë ndryshoni sistemin, t’u përkrahim për Kosovën. Saliu, me këtë paragraf kërkon të bëjmë çfarë duan të Uashington. Keni pasur udhëzim të prerë që, edhe për të përmendur emrin Kosovë diku, të mos e botoni pa na pyetur ne këtu. Ndërsa në artikull, shpëtimi i Kosovës kushtëzohet me sakrifikimin e sistemit socialist në Shqipëri. Ju duhet ta dini, në mos duhet ta kishit mësuar se, Berisha ka stetoskopin dhe le ta mbajë mirë se, po u vdesin njerëzit nëpër spitale. Politikën e madhe e bëjmë vetëm ne këtu, në këtë ndërtesë që quhet Komiteti Qendror i Partisë së Punës të Shqipërisë. Të thirra për t’i thënë këto në emër të Ramizit dhe timin. Si masë do të jetë shkarkimi si kryeredaktor.
Dhe, a u shkarkuat më pas si kryeredaktor?
Në fakt shkresa e shkarkimit nuk po vinte. As telefonatë nuk pati, për të bërë ekzekutimin e asaj që u paratha. Ndoshta menduan më ftohtë se heqja e kryeredaktorit, kur në detyrë kisha veç dy muaj, do ta stërzmadhonte përsëdyti jehonën e artikullit që, edhe ashtu ende nuk kishte mejt.
Zoti Sakajeva thuhet, por që nuk ka fakte, se shkrimi i Berishës ishte i porositur?
Nuk është e vërtetë. Shkrimin ia kam kërkuar unë. Shkrimi i Berishës ishte kurajoz dhe nuk vinte spontanisht, ishte shkrim i menduar. Berisha i tha mendimet e tij edhe në mbledhjen e intelektualëve, atje ai i tha gjërat me kurajë. Pas kësaj mbledhjeje pasoi një depresion i madh në Shqipëri, sepse Ramiz Alia u përpoq të sillej sikur intelektualët nuk i dhanë mbështetje për pluralizmin. Por në të vërtetë, ai erdhi atje për të mos e lejuar pluralizmin dhe në këto rrethana mendimet vlonin edhe më shumë. Berisha ishte i përgatitur për një artikull të tillë. Ai ishte krejtësisht i vetëdijshëm çfarë duhej të thoshte dhe pse duhej të fliste.

Sunday, November 7, 2010

Interviste me Flutura Baleten

15 gra nga e gjithë Shqipëria më 20 shkurt 1991 kërkuan në takim Ramiz Alinë

Baleta: Ishim të shqetësuar për shëndetin e fëmijëve

“U përhap menjëherë lajmi se do të ndërhynin tanket”

Flutura Baleta, tregon se si një grup prej 15 grash, të gjitha nëna të studentëve që ishin në grevën e urisë në Qytetin Studenti, më 20 shkurt të 1991 kërkuan që të takonin Ramiz Alinë. Në këtë intervistë ajo tregoi se si u kërkua që “nënat të shkonin te Ramiz Alia”, se kush i priti në presidium dhe a i erdhi në takim sekretari i parë i Komitetit Qëndror të Partisë së Punës. Baleta, e cila njihet edhe si bashkëshortja e Abdi Baletës, thekson se në Qytetin Studenti ajo kishte shkuar se ishte e shqetësuar për shëndetin e të bijës, Teutës, që ishte në grevë si dhe për një lajm që qarkullonte nëpër Tiranë, se qeveria kishte vendosur ta shpërndante grevën e urisë me anë të tankeve.
Zonja Flutura, në shkurt 1991 ishit në Qytetin Studenti, ku po zhvillohej greva e urisë e studentëve. Pse shkuat atje?
Vajzëm e kishim në grevë urie dhe isha e shqetësuar si për gjendjen e saj shëndetësore, ashtu dhe për fjalët që dëgjoheshin në ato ditë se do t’u hynin studentëve me tanke. Ishte dita e tretë e grevës së urisë, data 22 shkurt 1991. Isha mësuese fizike në shkollën e mesme të Gjuhëve të Huaja dhe kolektivi i shkollës ashtu si të gjitha ndërmarrjet e tjera, shkolla, universitete dhe kolektive të tjera, pak përjashtime, u gjendën atë ditë në oborrin e Qytetit Studentit. Ne shkuam atje për t’i mbështetur studentët, por edhe se ishim të shqetësuar për fëmijët tanë, nuk dinim asgjë se çfarë do t’u ndodhte atyre.
Kur dhe si ndodhi që ju të shkonit te Ramiz Alia?
Do të ketë qenë ora 10 apo 11 e paradites, njerëzit ishin me qindra në Qytetin Studenti, kishte aq shumë saqë mezi rrihej. Njerëzit përreth hidhnin parrulla, kur dikush nga turma, nuk e di se kush ishte tha “të shkojnë nënat te Ramiz Alia”. Kaq u desh që të organizoheshim ne që ishim aty. Së bashku me mua ishin dhe dy kolege, Loreta dhe Afërdita, mësuese këto te gjimnazi Partizani dhe vendosëm të shkonim, pasi këto dy koleget e mia kishin djemtë në grevën e urisë. Ngaqë kishte shumë njerëz dhe mezi lëvizje, dikush bërtiti sërish: “t’u hapet rrugë që të kalojnë nënat”. Dhe menjëherë u bë një korridor i ngushtë ku kaluam vetëm ne gratë që vendosëm të shkonim te Ramiz Alia. U bëmë rreth 15 veta. Ndër ta ishte një nënë nga Berati, ajo kishte një djalë sportist që vazhdonte edhe shkollën. Më vonë ajo mësoi se djali i ishte shtruar në urgjencën e spitalit, por në atë moment nuk e dinte. Ishte një nënë nga Shkodra që kishte vajzën pedagoge, që ishte futur në grevë urie dhe disa të tjera që nuk i njihnim.
Inisiativa ishte e përgatitur apo spontane dhe cili ishte qëllimi i takimit me sekretarin e parë të Komitetit Qëndror të PP-së?
Kjo inisiativë ishte krejtësisht spontane dhe u ndërmorr vetëm nga shqetësimi që prindërit kishin për fëmijët që kishin hyrë në grevë. Ne si familje ishim të shqetësuar për vajzën (Teuta), në ditët e grevës kemi qëndruar të një kushëri që e kishte shtëpinë pranë Qytetit Studenti dhe nuk largoheshim dot prej aty. Qëllimi i takimit ishte se donim të dinim se pse qeveria nuk po e zgjidhte situatën.
Më pas çfarë ndodhi?
Arritëm të dalim nga Qyteti i Studentit. Një pjesë të rrugës e kemi bërë me nxitim. Na u desh të kapërcenim disa blloqe betoni, sepse pas hapjes së ambasadave ishin vënë disa blloqe betoni pranë disa prej ambasadave. Pasi kaluam edhe këto u drejtuam për nga presidiumi, ku sot gjendet presidenca. Kërkuam nga një roje që të hynim brenda dhe ata na drejtuan te një hyrje tjetër. Ne hymë në një vend që dukej si vend pritjeje për popullin. Aty gjetëm një zyrtar i cili na kërkoi arsyen e kësaj vizite. Pasi dëgjoi ankesat na i mori me radhë emrat në shënim. Besoj se lista do të ekzistojë në arkivat e këtij institucioni.
Kush erdhi për t’ju takuar?
Fillimisht erdhi një jurist, i cili na tha se duhej të prisnim pak minuta. Kemi pritur rreth 30 minuta. Në vend të Ramiz Alisë në atë dhomë erdhën Eleni Selenica, nënkryetare e Gjykatës së Lartë, Sihat Tozaj, sekretar presidiumi, Lumturi Rexha kryetarja e Bashkimit të Grave të Shqipërisë. Në fakt ata u sollën shumë mirë me ne. Ne i thamë edhe njëherë: “Kemi nevojë të takojmë Ramiz Alinë, ai duhet të merret me popullin e vet para se të merret me krizën në Gjirin Persik”, pasi qëlloi që në atë kohë gazetat e partisë shkruanin shumë për këtë krizë. Ata na thanë që Ramiz Alia është në një mbledhje qeverie, se nuk mund të lëvizë për momentin dhe gjithçka që u kishim thënë atyre do t’ia relatonin atij. Siç edhe na u tha më vonë, në atë mbledhje ishte diskutuar për ndërhyrjen me tanke në Qytetin Studenti për të nxjerrë studentët nga greva. Në fakt me ta ne nuk bëmë ndonjë debat, thjeshtë donim që të dinim si do të zgjidhej problemi ynë, ndërsa ata gjithnjë na thonin “prisni se do të vijë”.
Pasi nuk erdhi Ramiz Alia iu larguan apo u larguat vetë?
Nuk biseduam më me ta. U larguam vetë të revolutuar që s’mundëm të transmetonim kërkesat tona Ramiz Alisë.
Ku shkuat pas daljes nga presidiumi?
Ne dolëm të gjitha jashtë, por sa dolëm, pamë një mobilizim të mënjehershëm të ushtarëve që ruanin presidiumin. Të gjithë u bënë gatitu me armë lart. Neve na u duk sikur gjithë ky mobilizim i ushtarëve, edhe nga krahu i bulevardit, ishte për ne, prandaj u frikësuam. U kapëm me njëra-tjetrën për krahu dhe kaluam të gjitha për nga stadiumi Qemal Stafa. Kur ishim shumë afër stadiumit, 2-3 ushtarakë që ruanin Kuvendin, na u afruan dhe na kërkuan që të ndalonim. Ata na thanë që Ramizi ishte kthyer nga mbledhja dhe mund të shkoni për ta takuar. Unë u thashë se “nuk kemi pse kthehemi, do shkojmë te fëmijët tanë”.
Ju shkuat të gjitha te Qyteti i Studentit?
Për të shkuar te Qyteti i Studentit u bë e vështirë. Në gjithë rrugën e Elbasdanit kishte gjithandej turma me ushtarë të armatosur. E kemi bërë rrugën duke hyrë në kopshtet e shtëpive private për të kaluar rrugën e Elbasanit e për të dalë te vendi ku sot gjendet ambasada amerikane. Në atë pikë pamë turmën e madhe të njerëzve që po zbriste poshtë drejt Liceut Artistik. U alarmuan pasi dëgjuam të shtëna armësh. Nga grupi i 15 grave që ishim mbetëm shumë pak, pasi të tjerat u shpërndanë. Vetëm dy tre veta arritëm deri te Qyteti Studenti dhe ishim të frikësuara se mos ishte sulmuar me tanke vendi ku fëmijët tanë ishin në grevë urie. Shkuam aty, por asgjë nuk kishte lëvizur. Përveç njerëzve, ishte boshatisur sheshi që para pak orësh ishte plot me njerëz.
Në orën 13.55 vjen një djalë i ri me motor që thirri me të madhe “u rrëzua, u rrëzua”. Ne pyetëm se “kush u rrëzua, qeveria?” “Jo statuja e diktatorit”. Pashë një djalë nga dera e Turdive, e cila është persekutuar gjatë gjithë kohës, që çau me denesë.
Pas këtij lajmi a dolën studentët nga greva?
Kur u mor vesh ky lajm ata filluan të thërrisnin e të hidhnin parrulla. Në ato momente nuk kishte ushtarë rreth e rrotull. Tek tuk mund të shihej ndonjë polic. Pas pak minutash pamë që të vinim drejt Qytetit Studenti një turmë e madhe njerëzish. Në sheshin ku gjendej vendi ku po bëhej greva dallova njerëz të sigurimit që ishin të shqetësuar për grumbullimin që po vinte sipër. Grumbulli i njerëzve solli me vete kokën e statujës, e cila ishte shkëputur nga trupi. Koka gjendej mes turmës, dhe si në një ceremoni mortore filluan të shpërndaheshin cigare. Por studentët nuk dolën menjëherë nga greva e urisë. Kështu që na u desh të rrinim sërish aty te ajo hapësira aty. U desh të shkonte ora 20.00 ku në lajmet kryesore të Radio Televizionit Shqiptar u mësua se qeveria kishte vendosur të plotësonte një nga kërkesat e studentëve, heqjen e emrit të Enver Hoxhës, universitetit të Tiranës. Edhe pse dita kishte filluar me diell në darkë filloi një shi i madh, vetëm në atë moment morëm vajzën tonë, ashtu si shumë të tjerë dhe shkuam të qetë në shtëpi.